Rào chắn bảo vệ thành quả nghiên cứu
Khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò trực tiếp trong tạo ra năng lực cạnh tranh, kết quả nghiên cứu trở thành tài sản có giá trị kinh tế. Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ vì thế là một khâu quan trọng để bảo vệ thành quả nghiên cứu, tạo cơ sở cho chuyển giao, khai thác và thương mại hóa.
Theo số liệu từ Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), giai đoạn 2021-2025, Việt Nam tiếp nhận trên 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, xử lý trên 436.000 đơn và cấp trên 255.000 văn bằng bảo hộ. Số đơn đăng ký sáng chế của các tổ chức, cá nhân trong nước tăng 36%, trong khi số văn bằng được cấp tăng 134,2% so với cùng kỳ.
Những con số này cho thấy kết quả nghiên cứu, sáng tạo trong nước đang từng bước được chuyển hóa thành tài sản trí tuệ có khả năng được xác lập và bảo vệ. Tuy nhiên, từ kết quả nghiên cứu đến tài sản có khả năng tạo giá trị vẫn còn khoảng cách. Trong khi đó, tốc độ phát triển của môi trường số khiến yêu cầu này ngày càng cấp thiết hơn.
Bên cạnh đó, các sản phẩm, thiết kế, sáng chế, nhãn hiệu hoặc nội dung sáng tạo khi được đưa lên môi trường trực tuyến sẽ tiếp cận lượng lớn người dùng trong thời gian rất ngắn nhưng cùng với đó là nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với phương thức ngày càng đa dạng.
Sức ép từ môi trường số
Theo ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, bên cạnh những kết quả đạt được trong công tác bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, tình trạng vi phạm vẫn tiếp tục xảy ra với nhiều phương thức ngày càng tinh vi.
Đáng chú ý, các hành vi xâm phạm tập trung trên môi trường thương mại điện tử, ở các nhóm hàng tiêu dùng, thời trang, mỹ phẩm, phụ kiện và những sản phẩm mang nhãn hiệu nổi tiếng.
Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ cho biết, đặc thù của thương mại điện tử khiến việc bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ khó khăn hơn nhiều so với thương mại truyền thống, nhất là thương mại điện tử xuyên biên giới. Các hành vi xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu có thể lan truyền rất nhanh, trên phạm vi rộng và tiếp cận người tiêu dùng trong thời gian ngắn, gây khó khăn cho việc xác định đối tượng, hành vi và địa điểm vi phạm, từ đó ảnh hưởng đến việc xác định thẩm quyền và biện pháp xử lý.
Thực tế này cho thấy bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số không thể chỉ dừng ở việc cấp văn bằng. Quyền được xác lập nhưng nếu không được thực thi hiệu quả, tài sản trí tuệ vẫn đứng trước nguy cơ bị xâm phạm và mất giá trị trên thị trường.
Trước tình trạng trên, Thủ tướng đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Chưa đầy một tháng, tính đến ngày 30/5/2026, các lực lượng chức năng đã phát hiện 2.036 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; 1.616 vụ bị xử lý hành chính với tổng số tiền phạt hơn 17,8 tỷ đồng, trị giá hàng hóa vi phạm hơn 115,5 tỷ đồng. Đáng chú ý, các cơ quan chức năng đã ngăn chặn truy cập đối với 1.073 trang web vi phạm.
Định hướng chỉ đạo này tiếp tục được thể hiện rõ trong Kết luận số 51-KL/TW ngày 17/6/2026 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới. Ngày 22/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 282/NQ-CP về Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận này, cụ thể hóa các nhiệm vụ về sở hữu trí tuệ trong tình hình mới.
Bảo hộ để tài sản trí tuệ tạo giá trị
Quá trình thực thi các nhiệm vụ về sở hữu trí tuệ, việc bảo vệ thành quả nghiên cứu không chỉ nhằm ngăn chặn hành vi xâm phạm. Một yêu cầu quan trọng khác là phải làm cho tài sản trí tuệ có thể được định giá, chuyển giao và thương mại hóa.
Thực tế, đây vẫn là điểm nghẽn đối với nhiều sáng chế. Theo Cục Sở hữu trí tuệ, trước việc nhiều nhà khoa học, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan phản ánh khó khăn trong định giá sáng chế phục vụ khai thác, thương mại hóa tài sản trí tuệ, Cục đã triển khai thí điểm hoạt động hỗ trợ định giá sáng chế.
Cục đã thu thập nhu cầu của các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp, tiếp nhận thông tin cần thiết để kết nối với chuyên gia, tổ chức có chức năng định giá. Đồng thời, tổ chức rà soát các vướng mắc trong định giá quyền sở hữu trí tuệ, nhất là đối với tài sản hình thành từ nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng ngân sách Nhà nước, tập trung vào cơ chế định giá, thẩm định giá, đội ngũ chuyên gia, tổ chức tư vấn và cơ sở dữ liệu phục vụ định giá. Trên cơ sở đó, Cục tiếp tục hoàn thiện tài liệu hướng dẫn, hỗ trợ thí điểm và đề xuất giải pháp tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn.
Như vậy, bảo hộ tài sản trí tuệ cần được nhìn trong toàn bộ chuỗi tạo giá trị, từ xác lập và bảo vệ quyền đến định giá, khai thác tài sản. Khi thành quả nghiên cứu được bảo vệ và có đường đi vào thị trường, giá trị của tri thức mới được chuyển hóa thành giá trị kinh tế.
