Bước chuyển mạnh mẽ, sâu rộng trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản

Trả lời phỏng vấn VTC News, ông Nguyễn Phú Bình, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản, đánh giá chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cực kỳ quan trọng, củng cố nền tảng tin cậy chính trị giữa lãnh đạo hai nước

- Với kinh nghiệm nhiều năm gắn bó với quan hệ Việt - Nhật, ông đánh giá ý nghĩa chiến lược của chuyến thăm thế nào và nhịp độ trao đổi cấp cao dày đặc này phản ánh mức độ tin cậy chính trị giữa lãnh đạo hai nước ra sao?

Giữa Việt Nam và Nhật Bản, các hoạt động trao đổi đoàn cấp cao diễn ra thường xuyên hằng năm. Tuy nhiên, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sang thăm chính thức Nhật Bản chỉ vài tháng sau chuyến thăm của Thủ tướng Nhật Bản tới Việt Nam là sự kiện rất đặc biệt. Trong vòng một năm diễn ra hai chuyến thăm cấp cao nhất liên tiếp là điều hiếm có trong quan hệ đối ngoại.

Điều này trước hết phản ánh mức độ tin cậy chính trị cực kỳ sâu sắc giữa lãnh đạo cấp cao hai nước, đồng thời cho thấy hai bên có rất nhiều vấn đề chiến lược cần trao đổi trực tiếp, kỹ lưỡng.

Tôi đánh giá đây là chuyến thăm cấp Nhà nước cực kỳ quan trọng, củng cố nền tảng tin cậy chính trị giữa lãnh đạo hai nước, xác định các định hướng hợp tác dài hạn và mở rộng chương trình hợp tác cụ thể, tạo động lực mạnh mẽ đưa quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản phát triển sâu rộng lên tầm cao mới và thực chất hơn.

- Ông đánh giá thế nào về những kết quả nổi bật nhất của chuyến thăm, như khuôn khổ hợp tác mới, các văn kiện được ký kết và tuyên bố chung?

Toàn bộ tầm vóc, ý nghĩa và thành quả của chuyến thăm được kết tinh cao nhất trong bản Tuyên bố chung về tầm nhìn đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi, vì tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường. Ngay từ tên gọi của Tuyên bố chung đã mang ý nghĩa bao trùm định hướng phát triển của quan hệ song phương.

Chuyến thăm diễn ra trong thời gian ngắn nhưng phạm vi tiếp xúc cực kỳ rộng mở, toàn diện trên tất cả các kênh. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội kiến Nhà vua Nhật Bản, hội đàm thực chất với Thủ tướng Nhật Bản, gặp gỡ lãnh đạo hai viện Quốc hội, các chính đảng, giới doanh nghiệp, tổ chức kinh tế hàng đầu và thăm địa phương. Có thể nói đây là chuyến công tác với những cuộc tiếp xúc ở trên tất cả mọi lĩnh vực.

Bên cạnh Tuyên bố chung, hai bên ký kết hơn chục văn kiện hợp tác rất quan trọng, phủ kín những lĩnh vực thiết yếu nhất của hai nước. Nổi bật là các hiệp định về ODA thế hệ mới (như dự án nhiệt điện, Đại học Việt - Nhật), các thỏa thuận hợp tác nghiên cứu trí tuệ nhân tạo (AI), bản ghi nhớ về điện hạt nhân, hợp tác chính sách biển và đại dương, bảo vệ môi trường cũng như nâng cao chất lượng thi hành pháp luật tại Việt Nam.

Những văn kiện này không chỉ đáp ứng nhu cầu phát triển cấp thiết của Việt Nam mà còn phục vụ trực tiếp lợi ích chiến lược của Nhật Bản.

- Lãnh đạo hai nước nhấn mạnh tinh thần “đồng hành, đồng kiến tạo”. Theo ông, cách tiếp cận này mang lại điều gì mới so với giai đoạn trước và sẽ được cụ thể hóa thế nào trong quan hệ hai nước thời gian tới?

Đây thực sự là một cột mốc đánh dấu sự chuyển đổi về chất trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản. Trong quá khứ, hợp tác kinh tế giữa hai nước chủ yếu theo phương thức bên này đáp ứng yêu cầu của bên kia: Việt Nam cần vốn, cần hạ tầng, cần việc làm nên chúng ta thu hút mọi nguồn vốn đầu tư và đề nghị Nhật Bản hỗ trợ qua ODA truyền thống.

Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến Nhật Bản lần này thực sự là cột mốc đánh dấu sự đổi mới về chất trong quan hệ hai nước.

Ông Nguyễn Phú Bình, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản, Phó Chủ tịch Hội hữu nghị Việt Nam - Nhật Bản, Chủ tịch Hội Liên lạc với người Việt Nam ở nước ngoài

Khi đó, Nhật Bản coi Việt Nam chủ yếu là thị trường tiêu thụ hàng hóa và cơ sở sản xuất gia công. Nhưng ở giai đoạn mới hiện nay, cách tiếp cận “đồng hành, đồng kiến tạo” nghĩa là cả hai bên đều có nhu cầu song trùng, cùng chia sẻ lợi ích và cùng tạo ra giá trị mới.

Về đầu tư, chúng ta không thu hút bằng mọi giá mà hướng tới dòng vốn chất lượng cao, gắn liền với chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực trình độ cao. Tương tự, đối với ODA thế hệ mới, trọng tâm không còn dàn trải mà tập trung trực tiếp vào các trụ cột hiện đại như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, bán dẫn, AI và các dự án hạ tầng chiến lược quy mô lớn.

Trong khi đối với chuỗi cung ứng, Nhật Bản đang rất cần bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh tài nguyên và đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong chiến lược đó, Việt Nam không còn là điểm đến đơn thuần mà đã trở thành một mắt xích chiến lược quan trọng trong chuỗi sản xuất, phân phối và logistics khu vực của Nhật Bản.

- Theo ông, đâu là lĩnh vực có thể tạo đột phá thực chất, Việt Nam cần chuẩn bị những gì để nắm bắt cơ hội?

Có thể thấy hợp tác an ninh kinh tế giữa Việt Nam và Nhật Bản hiện nay vượt ra ngoài khuôn khổ lợi ích song phương thuần túy để gắn với an ninh, ổn định chung của cả khu vực. Nhật Bản là cường quốc kinh tế nhưng tài nguyên thiên nhiên hạn chế, lại nằm ở vị trí địa chiến lược nhạy cảm, phụ thuộc lớn vào nguồn cung nguyên liệu và tuyến vận tải biển từ bên ngoài.

Trong khi đó, Việt Nam nằm ở vị trí trung tâm, án ngữ tuyến giao thông huyết mạch nối Đông Bắc Á với Đông Nam Á và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Một Việt Nam hòa bình, ổn định, có quan hệ đối ngoại rộng mở và sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản quan trọng cùng lực lượng lao động trẻ chính là nhân tố bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng và nguồn năng lượng cho Nhật Bản.

Do đó, những đột phá thực chất thời gian tới sẽ nằm ở nhóm ngành công nghệ lõi và hạ tầng chiến lược: bán dẫn, AI, năng lượng sạch, khoáng sản chiến lược và chuyển đổi số. Để nắm bắt được vận hội này, Việt Nam cần chuẩn bị đồng bộ ba yếu tố then chốt.

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và môi trường pháp lý làm sao để đảm bảo ngày càng minh bạch, thông thoáng, tháo gỡ triệt để các nút thắt thủ tục hành chính.

Thứ hai, nâng cấp hạ tầng chiến lược, đồng bộ cả về giao thông, năng lượng lẫn hạ tầng số.

Thứ ba, chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ kỹ sư, chuyên gia công nghệ đủ năng lực tiếp nhận và làm chủ công nghệ lõi từ đối tác Nhật Bản.

- Theo ông, cộng đồng và các hoạt động giao lưu nhân dân (văn hóa, giáo dục, thanh niên, giao lưu địa phương) giữ vai trò gì trong việc gắn kết lâu dài hai nước, nhất là trong đào tạo nhân lực chất lượng cao và lao động kỹ năng?

Từ vài chục nghìn người những năm đầu thiết lập quan hệ, đến nay cộng đồng người Việt tại Nhật Bản lên tới khoảng 700.000 người, bao gồm những người đến định cư từ trước - trở thành cộng đồng nước ngoài lớn thứ hai tại Nhật Bản và cũng là cộng đồng người Việt ở nước ngoài lớn thứ hai trên thế giới.

Điều đáng mừng nhất không chỉ là sự gia tăng về lượng mà là sự thay đổi mạnh mẽ về chất. Nếu trước đây đa phần là thực tập sinh, lao động phổ thông và du học sinh, thì nay chúng ta có một đội ngũ đông đảo giáo sư, tiến sĩ, kỹ sư công nghệ cao, chuyên gia nghiên cứu đang làm việc tại nhiều trường đại học, viện nghiên cứu và tập đoàn lớn của Nhật Bản.

Ngay cả lực lượng công nhân kỹ thuật cũng được rèn luyện trong môi trường công nghiệp hiện đại bậc nhất thế giới; khi trở về nước, họ trở thành nguồn nhân lực nòng cốt phục vụ công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Nhiều doanh nhân người Việt tại Nhật Bản như ở tỉnh Saitama, thành phố Osaka, Fukuoka... không chỉ làm kinh tế giỏi mà còn trích lợi nhuận lớn để mở trường dạy tiếng Việt, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Họ chính là “tài sản chung về trí tuệ” của cả hai dân tộc, là cầu nối trực tiếp thúc đẩy khoảng 100 cặp quan hệ hợp tác địa phương giữa Việt Nam và Nhật Bản hiện nay.

Để phát huy tối đa nguồn lực này, chúng ta cần tiếp tục chăm lo nuôi dưỡng đời sống văn hóa, giáo dục tiếng Việt và giao lưu thế hệ trẻ để cộng đồng luôn gắn bó máu thịt với quê hương.

- Chuyến thăm đóng góp thế nào vào hòa bình, ổn định và hợp tác ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, khi Việt Nam là Chủ tịch CPTPP năm 2026 và chủ nhà APEC năm 2027? Cả hai nước cần làm gì để các cam kết cấp cao nhanh chóng đi vào cuộc sống?

Trên bình diện đa phương, Việt Nam đang chuyển từ tâm thế “tích cực tham gia” sang chủ động “cùng kiến tạo” luật chơi và cơ chế hợp tác quốc tế. Nhật Bản là quốc gia G7 đầu tiên đón Tổng Bí thư Việt Nam (năm 1995), quốc gia G7 đầu tiên thiết lập quan hệ Đối tác Chiến lược với Việt Nam và cũng là nước đi đầu công nhận quy chế kinh tế thị trường của Việt Nam.

Với vị thế và tiếng nói uy tín trong G7, G20, Nhật Bản sẽ là đối tác đồng hành cực kỳ quan trọng giúp Việt Nam đảm nhiệm thành công vai trò Chủ tịch Hội đồng CPTPP 2026 năm 2026 và chủ nhà APEC năm 2027, qua đó đóng góp thiết thực cho hòa bình, ổn định và tự do thương mại tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Hướng tới cột mốc kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng vào năm 2030 và tầm nhìn 2045, để các cam kết cấp cao nhanh chóng đi vào thực chất, tôi cho rằng hai nước cần phát huy tối đa hiệu quả của cơ chế Sáng kiến chung Nhật - Việt trong kỷ nguyên mới, được nâng cấp từ Sáng kiến chung Việt Nam - Nhật Bản triển khai suốt hơn 20 năm qua.

Đây là mô hình hợp tác rất đặc thù và hiệu quả, cứ theo chu kỳ 2 - 3 năm, các bộ, ngành của Việt Nam lại đối thoại thẳng thắn với Đại sứ quán và cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản để rà soát từng thỏa thuận, chỉ rõ điểm nghẽn ở từng ngành, từng địa phương và đặt ra lộ trình tháo gỡ cụ thể. Khi quyết tâm chính trị ở cấp cao nhất được kết hợp với cơ chế giám sát, rà soát định kỳ sát sao đến từng dự án ở cấp thực thi, mọi cam kết sẽ nhanh chóng biến thành những thành quả kinh tế - xã hội cụ thể, bền vững cho cả hai dân tộc.

- Xin cảm ơn Đại sứ!