Tại sao giữa hàng tỷ người, chúng ta lại rung động và dần xem một người là duy nhất? Cảm giác nhớ nhung, mong muốn ở bên người mình yêu không chỉ bắt nguồn từ cảm xúc mà còn liên quan đến những cơ chế sinh học phức tạp trong não bộ.
Trong cuốn sách Bộ não đau buồn, nhà tâm lý học Mary-Frances O’Connor phân tích vai trò của oxytocin và vasopressin trong việc hình thành sự gắn bó.
Cơ chế biểu sinh đứng sau sự gắn bó tình cảm
Oxytocin và vasopressin là hai hormone quan trọng trong quá trình hình thành sự gắn bó. Chúng hoạt động như những chiếc chìa khóa, còn thụ thể trên tế bào thần kinh đóng vai trò ổ khóa. Khi hormone gắn vào thụ thể tương ứng, chúng kích hoạt các tín hiệu có thể tác động đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi.
Tuy nhiên, tác động này không chỉ phụ thuộc vào lượng hormone được giải phóng mà còn vào số lượng thụ thể trong não. Nếu thiếu thụ thể phù hợp, dù oxytocin được tiết ra nhiều, hormone này vẫn khó phát huy tác dụng.
Đáng chú ý, số lượng thụ thể không cố định mà có thể thay đổi tùy gene, đặc điểm từng cá thể và những trải nghiệm trong cuộc sống. Điều này liên quan đến cơ chế di truyền học biểu sinh, tức quá trình điều chỉnh hoạt động của gene mà không làm thay đổi trình tự DNA.
Có thể hình dung bộ gene như một cuốn sách công thức, mỗi trang hướng dẫn cơ thể tạo ra một chất nhất định. Nhưng không phải trang nào cũng được mở ra đọc. Cơ chế biểu sinh giống như những chiếc kẹp giấy: có lúc kẹp chặt một trang, khiến gene đó gần như “im lặng”; có lúc nới ra, để trang ấy được đọc nhiều hơn và cơ thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn.
Theo tác giả, những trải nghiệm nhất định có thể làm thay đổi hoạt động của gene. Trong một thí nghiệm, khi chuột đồng cỏ giao phối với bạn tình mới, não bộ của chúng giải phóng oxytocin và vasopressin. Đồng thời, các thay đổi biểu sinh góp phần làm tăng số lượng thụ thể oxytocin tại những vùng não liên quan đến sự gắn bó, giúp hormone phát huy tác dụng.
Hóa chất thần kinh duy trì cảm giác gần gũi
Để kiểm chứng cơ chế này, các nhà nghiên cứu tiến hành thí nghiệm tại vùng nhân vòng, khu vực não tham gia vào hệ thống khen thưởng và hình thành sự gắn bó. Họ cho chuột tiếp xúc với một cá thể khác mà không giao phối, đồng thời sử dụng thuốc tác động lên cơ chế biểu sinh, giúp tăng biểu hiện gene tạo thụ thể oxytocin.
Kết quả cho thấy số lượng thụ thể oxytocin tăng lên, chuột có xu hướng hình thành sự gắn bó với cá thể mà chúng vừa tiếp xúc. Phát hiện này cho thấy sự kết hợp giữa tín hiệu hóa học và sự hiện diện của một cá thể cụ thể có thể góp phần định hình mối liên kết trong não bộ.
Theo tác giả, những thay đổi biểu sinh có thể kéo dài, giúp não bộ duy trì sự ưu tiên với bạn tình đã gắn bó. Khi ở bên người bạn đời, vùng nhân vòng còn tham gia xử lý các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và opioid nội sinh, góp phần tạo cảm giác dễ chịu, thư thái và củng cố mong muốn gần gũi.
Điều này phần nào lý giải vì sao sự gắn bó lâu dài không chỉ xuất phát từ hấp dẫn thể xác hay nỗi nhớ khi xa cách. Theo thời gian, người bạn đời trở thành một phần quen thuộc gắn với cảm giác an toàn và thoải mái. Não bộ không chỉ nhận diện họ giữa những người khác mà còn tạo ra phản ứng tích cực khi cả hai ở bên nhau.
