Matcha Nhật Bản từng rất rẻ, vì sao giờ lại đắt đỏ đến vậy?

Từ chỗ là nguyên liệu rẻ tiền, matcha Nhật Bản chuyển mình thành hiện tượng ẩm thực toàn cầu, gây sốt tại nhiều quốc gia với mức giá đắt đỏ.

Matcha (bột trà xanh) của Nhật Bản không chỉ là nguyên liệu của thức uống truyền thống, mà đang trở thành hiện tượng ẩm thực trên toàn thế giới. Từ những con phố sầm uất ở Mỹ, Anh cho đến các quán cà phê thời thượng tại Hàn Quốc hay Việt Nam, sắc xanh đặc trưng của loại trà này xuất hiện dày đặc trong thực đơn mỗi ngày.

Trước khi nổi tiếng toàn cầu, matcha từng chỉ là thứ nguyên liệu rẻ tiền ở Nhật Bản, thậm chí còn ít người sử dụng. Năm 1991, tổng lượng trà xuất khẩu của cả nước Nhật Bản chỉ vỏn vẹn 253 tấn (tương đương kim ngạch chưa đầy 1 tỷ yên). Khi đó, bột matcha gần như chỉ quanh quẩn phục vụ thị trường nội địa đang bão hòa nên không được thống kê riêng, giá chỉ dao động quanh mức 1.000 đến 2.000 yên/kg (160.000 - 320.000 đồng).

Năm 1991, tổng lượng trà xuất khẩu của cả nước Nhật Bản chỉ vỏn vẹn 253 tấn (tương đương kim ngạch chưa đầy 1 tỷ yên). Khi đó, trà Nhật gần như chỉ quanh quẩn phục vụ thị trường nội địa đang bão hòa. Giá chỉ dao động quanh mức 1.000 đến 2.000 yên/kg.

Sang năm 2025, kim ngạch xuất khẩu trà xanh Nhật Bản đã tăng lên 77,1 tỷ yên, riêng nhóm trà bột (chủ yếu là matcha) đã đạt 60,4 tỷ yên, đẩy mức giá matcha bán buôn lên ngưỡng 6.000 - 10.000 yên (khoảng 970 nghìn đến 1,6 triệu đồng) mỗi kg tùy phân hạng.

Các loại matcha thượng hạng có mức giá từ 100.000 đến hơn 200.000 yên (16,2 - 32,4 triệu đồng) mỗi kg, gần như tất cả các nhà sản xuất đều chỉ cho phép khách lẻ mua mỗi người 1 hộp (20- 40gr) mang về.

Matcha Nhật Bản từng rất rẻ, vì sao giờ lại đắt đỏ đến vậy?
Matcha từng chỉ là đồ uống giá rẻ nhưng bỗng trở nên đắt đỏ, khan hiếm vào thế kỷ 21. (Ảnh: iStock)

Lịch sử matcha

Tiền thân của bột matcha thực chất có nguồn gốc từ Trung Quốc dưới thời nhà Đường và đặc biệt phát triển rực rỡ vào thời nhà Tống với kỹ thuật đánh trà bột trong bát. Vào cuối thế kỷ 12, các vị cao tăng Nhật Bản sang Trung Quốc tu học, tiêu biểu là thiền sư Eisai, đã mang hạt giống trà cùng phương pháp nghiền lá trà thành bột mịn trở về nước.

Ban đầu, matcha hoàn toàn không phải là thức uống phổ biến của đại chúng mà được xem như loại dược liệu quý giá bên trong các tu viện Phật giáo Thiền tông. Các nhà sư sử dụng thứ nước trà xanh đậm đặc này để thanh lọc cơ thể, xua tan cơn buồn ngủ và duy trì sự tỉnh táo tuyệt đối trong những thời khóa tọa thiền kéo dài hàng giờ liền.

Bước ngoặt lớn nhất diễn ra vào thời kỳ Muromachi (1336-1573) và đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ 16 dưới bàn tay định hình của đại sư trà đạo Sen no Rikyu. Từ vị thuốc hỗ trợ thiền định, matcha đã bước ra khỏi không gian tĩnh mịch của thiền viện để trở thành linh hồn cốt lõi của nghệ thuật trà đạo truyền thống Nhật Bản.

Matcha Nhật Bản từng rất rẻ, vì sao giờ lại đắt đỏ đến vậy?
Thiền sư Eisai được công nhận là người đem trà đạo từ Trung Quốc về Nhật Bản. (Ảnh: History Files)

Dưới triết lý hòa - kính - thanh - tịch (Wa - Kei - Sei - Jaku), việc pha và thưởng thức một chén matcha được nâng tầm thành một nghi thức nghệ thuật đòi hỏi sự chuẩn xác và tĩnh tại đến từng cử chỉ nhỏ nhất.

Song hành cùng sự thăng hoa về mặt văn hóa là quá trình hoàn thiện kỹ thuật canh tác và chế biến đầy khắt khe tại các vùng đất trứ danh như Uji thuộc tỉnh Kyoto hay Nishio thuộc tỉnh Aichi. Nông dân Nhật Bản đã sáng tạo ra phương pháp che nắng cho đồi trà trước kỳ thu hoạch nhằm kích thích lá trà sản sinh hàm lượng cao chất diệp lục và các amino acid tạo vị ngọt hậu.

Bước sang thế kỷ 20, cùng với làn sóng công nghiệp hóa mạnh mẽ và sự du nhập ồ ạt của lối sống phương Tây sau Thế chiến thứ hai, vị thế độc tôn của matcha có giai đoạn sụt giảm sâu sắc và trở nên bình dân đến mức rẻ mạt.

Matcha Nhật Bản từng rất rẻ, vì sao giờ lại đắt đỏ đến vậy?
Matcha từng không được ưa chuộng vì cách chế biến cầu kỳ. (Ảnh: Fable)

Khi người tiêu dùng Nhật Bản chuyển dần thói quen sang uống cà phê hòa tan, trà túi lọc và các loại đồ uống đóng chai tiện lợi, nghệ thuật trà đạo cầu kỳ bỗng trở nên xa cách với nhịp sống công nghiệp hối hả. Để sinh tồn và giải quyết bài toán đầu ra cho nông sản, ngành trà Nhật Bản buộc phải cơ giới hóa hàng loạt từ khâu thu hái bằng máy cắt cho đến việc thay thế cối đá thủ công bằng các máy nghiền công nghiệp tốc độ cao.

Thay vì được nâng niu trong những chiếc bát gốm cổ kính, bột trà xanh giai đoạn này bị hạ giá thành tối đa để làm nguyên liệu phụ gia giá rẻ trong ngành công nghiệp thực phẩm như kem, bánh quy, kẹo ngọt hay đồ uống đóng hộp đại trà. Chính sự phổ cập kéo dài suốt nhiều thập kỷ ấy đã vô tình khiến giá matcha trở nên rẻ mạt, nhiều người còn không muốn uống.

Vì sao matcha trở nên đắt đỏ, khan hiếm?

Nguyên nhân quan trọng đẩy matcha vào tình trạng khan hiếm hiện nay chính là sự bùng nổ nhu cầu từ thị trường quốc tế với tốc độ vượt ngoài mọi kịch bản dự báo của ngành trà Nhật Bản.

“Sốt” vì mạng xã hội

Nguyên nhân trực diện và mạnh mẽ nhất đẩy matcha vào tình trạng khan hiếm hiện nay chính là sự bùng nổ nhu cầu từ thị trường quốc tế với tốc độ vượt ngoài mọi kịch bản dự báo của ngành trà Nhật Bản. Vào đầu thế kỷ 21, matcha lan tỏa chóng mặt của các nền tảng mạng xã hội với những video pha chế đẹp mắt trên Instagram. Matcha latte, sinh tố matcha hay các dòng bánh ngọt tráng phủ bột trà xanh trở thành biểu tượng của phong cách sống hiện đại.

Sự trỗi dậy mạnh mẽ của văn hóa thưởng thức matcha bên ngoài biên giới Nhật Bản đã khiến lượng xuất khẩu trà xanh dạng bột của quốc gia này tăng vọt qua từng năm. Các chuỗi đồ uống lớn, các nhà phân phối thực phẩm quốc tế và giới đầu cơ liên tục đặt hàng với khối lượng khổng lồ ngay từ đầu vụ thu hoạch.

Lượng hàng xuất khẩu tăng quá nhanh đã hút cạn nguồn cung dự trữ trong nước, khiến ngay cả những thương hiệu trà truyền thống lâu đời tại Kyoto hay Tokyo cũng buộc phải áp đặt giới hạn số lượng mua đối với từng khách hàng và liên tục treo biển hết hàng tại các cửa hiệu bán lẻ.

Matcha Nhật Bản từng rất rẻ, vì sao giờ lại đắt đỏ đến vậy?
Nhờ mạng xã hội, matcha trở thành nguyên liệu chế biến nhiều món ăn chứ không còn gói gọn trong văn hóa trà đạo. (Ảnh: iStock)

Sản lượng có hạn

Dù nhu cầu thị trường tăng cao đột biến, ngành sản xuất matcha của Nhật Bản lại không thể ngay lập tức mở rộng quy mô để đáp ứng do vấp phải những rào cản đặc thù của loại nông sản này. Trước khi thu hoạch khoảng 3 - 4 tuần, toàn bộ các đồi trà phải được dựng giàn che phủ bằng rơm rạ hoặc lưới đen chuyên dụng để chặn phần lớn ánh sáng mặt trời. Quá trình này ép cây trà phải tự điều chỉnh sinh lý để tạo ra vị ngọt thanh sâu lắng thay vì vị chát gắt, nhưng đồng thời cũng làm giảm đáng kể sinh khối của búp trà.

Không dừng lại ở khâu chăm sóc, việc mở rộng diện tích trồng mới cũng là bài toán tính bằng nhiều năm trời. Một cây trà giống sau khi xuống đất phải mất ít nhất 5 năm chăm sóc liên tục mới đạt đủ độ trưởng thành và chất lượng lá để có thể thu hoạch làm nguyên liệu sản xuất matcha thượng hạng. Những giới hạn mang tính bản chất này khiến nguồn cung matcha hoàn toàn không thể tăng trưởng nóng theo nhịp độ của thị trường thương mại.

Thiếu hụt nông dân

Bên dưới những đồi trà xanh mướt của Nhật Bản là cuộc khủng hoảng già hóa dân số nghiêm trọng. Phần lớn những người nông dân đang trực tiếp nắm giữ bí quyết che phủ đồi trà, nhận biết thời điểm thu hái chuẩn xác và vận hành các lò sấy trà truyền thống đều đã bước sang độ tuổi ngoài 70.

Trong khi đó, lực lượng lao động trẻ tại các vùng nông thôn Nhật Bản ngày càng thu hẹp do xu hướng dịch chuyển lên các đô thị lớn tìm kiếm công việc văn phòng ổn định và nhàn nhã hơn. Khi thế hệ nghệ nhân và nông dân cao tuổi lần lượt nghỉ hưu mà không có người kế nghiệp xứng tầm, hàng loạt diện tích canh tác trà truyền thống tại các tỉnh trọng điểm buộc phải thu hẹp hoặc chuyển đổi sang các loại cây trồng ít tốn công chăm sóc hơn.

Sự đứt gãy về mặt nhân lực lành nghề đang làm suy yếu nền tảng sản xuất từ gốc rễ, khiến năng lực cung ứng matcha của Nhật Bản ngày càng bị thu hẹp giữa lúc thế giới đang khát hàng hơn bao giờ hết.

Matcha Nhật Bản từng rất rẻ, vì sao giờ lại đắt đỏ đến vậy?
Người trẻ Nhật Bản không còn muốn làm việc tại các đồi trà. (Ảnh: JPTimes)

Biến đổi khí hậu

Yếu tố cuối cùng khiến giá thành của bột matcha tăng cao chính là sự khắc nghiệt ngày càng gia tăng của thời tiết và áp lực chi phí sản xuất trong nước. Trong vài năm gần đây, các vùng trồng trà trọng điểm của Nhật Bản như Uji, Shizuoka hay Kagoshima liên tục phải hứng chịu những đợt nắng nóng kéo dài bất thường, sự thất thường của lượng mưa mùa xuân và những đợt sương muối trái mùa.

Thời tiết cực đoan không chỉ làm sụt giảm trực tiếp sản lượng búp trà non trong vụ thu hoạch chính mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến hàm lượng dưỡng chất và sắc xanh tự nhiên của lá trà, khiến tỷ lệ lá đạt chuẩn làm matcha cao cấp giảm mạnh.

Song song với sự thất thu do thiên nhiên, các nhà sản xuất trà Nhật Bản còn phải gánh chịu bài toán chi phí đầu vào tăng phi mã. Giá điện năng vận hành hệ thống lò sấy và kho lạnh bảo quản, chi phí vật tư lưới che phủ, phân bón hữu cơ cho đến chi phí nhân công thời vụ đều đồng loạt tăng cao.

Khi nguồn cung lá nguyên liệu thô trở nên khan hiếm, các phiên đấu giá trà đầu mùa chứng kiến cảnh các doanh nghiệp phải cạnh tranh quyết liệt để giành nguồn hàng, đẩy giá nguyên liệu thô tăng vọt gấp nhiều lần so với trước đây.

Theo VTC News

Tin liên quan