Năm ngoái, Ma Yongjian (27 tuổi) bỏ dở chương trình thạc sĩ khoa học máy tính tại Bắc Kinh (Trung Quốc). Từng tin ngành công nghệ sẽ mang lại tương lai ổn định, anh dần mất hy vọng khi chứng kiến làn sóng sa thải và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI).
Trong nhiều tháng, Ma giấu cha mẹ chuyện nghỉ học, dành thời gian lang thang trong công viên. Đầu năm nay, anh chuyển đến Đại Lý, thành phố thuộc tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) nổi tiếng với nhịp sống chậm, để thoát khỏi áp lực cạnh tranh.
“Trước đây, mọi người tin cuộc sống sẽ ngày càng tốt hơn, thu nhập tiếp tục tăng. Bây giờ mọi chuyện đã khác. Nhìn về tương lai, tôi không thấy nhiều hy vọng”, Ma nói với Wall Street Journal.
Bằng cấp không đảm bảo tương lai
Ma là một trong nhiều người trẻ Trung Quốc đang đối mặt với thị trường lao động ngày càng khắc nghiệt. Tăng trưởng kinh tế chậm và doanh nghiệp thu hẹp tuyển dụng khiến cơ hội việc làm giảm sút.
Tháng 8, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm 16-24 tuổi tại đô thị, không tính sinh viên, ở mức khoảng 19%, cao hơn nhiều so với tỷ lệ chung khoảng 5%. Trong khi đó, Trung Quốc có kỷ lục 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học năm 2026.
Theo Steven Barnett, giáo sư kinh tế tại Đại học Hong Kong (Trung Quốc) và cựu quan chức Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), số việc làm đô thị hiện thấp hơn khoảng 37 triệu so với kịch bản duy trì tốc độ tăng trưởng việc làm trước đại dịch.
“Tình hình của thế hệ này khá ảm đạm. Không rõ những công việc lương cao sẽ đến từ đâu”, Fred Neumann, kinh tế trưởng châu Á tại tập đoàn ngân hàng HSBC, nhận định.
Jeremy Li (28 tuổi) tốt nghiệp thạc sĩ truyền thông hồi tháng 1 nhưng vẫn thất nghiệp sau khoảng 100 lần ứng tuyển. Cạn tiền tiết kiệm, anh trở về sống cùng cha mẹ tại tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc). “Tôi thực sự muốn có việc làm để tự chủ tài chính. Tôi không nghĩ cạnh tranh lại khốc liệt đến vậy”, Li nói.
Khó khăn càng gia tăng khi AI bắt đầu đảm nhận những nhiệm vụ từng dành cho nhân viên mới.
Nghiên cứu của Đại học Công nghệ Thượng Hải (Trung Quốc), dựa trên 700 triệu tin tuyển dụng giai đoạn 2022-2026, cho thấy AI tác động mạnh nhất đến nhu cầu tuyển dụng lao động có 1-3 năm kinh nghiệm.
Các doanh nghiệp ngày càng sử dụng AI trong chăm sóc khách hàng, kế toán, bán hàng và phân tích dữ liệu, khiến nhiều vị trí khởi đầu biến mất.
Khảo sát năm 2025 của Cheung Kong Graduate School of Business (CKGSB), trường kinh doanh tại Trung Quốc, với hơn 11.000 lao động khoa học và công nghệ, cho thấy hơn 2/3 lo ngại mất việc vì AI trong 5 năm tới.
Người trẻ không muốn cạnh tranh nữa
Thị trường việc làm bấp bênh khiến những cột mốc trưởng thành như độc lập tài chính, kết hôn và sinh con ngày càng xa tầm với.
Zhang Tian (27 tuổi) từng kỳ vọng có sự nghiệp ổn định sau khi tốt nghiệp ngành kiến trúc cảnh quan. Tuy nhiên, khủng hoảng bất động sản khiến cô hai lần mất việc. Bạn trai cô cũng trải qua ba lần thất nghiệp. Dù đã yêu nhau 5 năm, cả hai chưa tính chuyện kết hôn.
“Yêu nhau là vấn đề tình cảm, còn kết hôn và sinh con là vấn đề tài chính”, Zhang nói.
Một số người trẻ thậm chí không còn muốn cạnh tranh để tìm việc tốt hay thăng tiến trong sự nghiệp.
Wang Yuanru (24 tuổi), nghỉ việc tại một công ty thiết kế và chuyển đến Đại Lý bán đồ thủ công, kiếm đủ tiền sinh hoạt. “Có quá nhiều người và quá ít lựa chọn công việc ổn định, nên tôi không chọn nữa”, cô nói.
Lựa chọn này phản ánh xu hướng “nằm thẳng” (tang ping), khi người trẻ giảm tham vọng sự nghiệp, hạn chế tiêu dùng và từ chối áp lực thăng tiến, mua nhà hay lập gia đình. Đây cũng là sự đảo chiều kỳ vọng của thế hệ sinh trong giai đoạn kinh tế Trung Quốc bùng nổ. Họ từng được dạy rằng học giỏi, vào đại học tốt và làm việc chăm chỉ sẽ mang lại cuộc sống khá giả hơn cha mẹ. Nhưng giờ đây, học giỏi và làm việc chăm chỉ cũng chưa chắc mang lại cuộc sống tốt hơn.
Tại Đại Lý, Ma Yongjian tận hưởng cuộc sống thong thả với những buổi tập gym, nấu ăn cùng bạn bè. Nhưng sau vài tháng, anh bắt đầu lo lắng về tương lai khi vẫn phải sống dựa vào tiền cha mẹ chu cấp.
“Tôi cảm thấy mắc kẹt trong trạng thái đóng băng, không thể tiến lên”, anh nói. Ma sau đó rời Đại Lý, tiếp tục hành trình qua Indonesia mà chưa xác định điểm đến tiếp theo.
