Trong lúc tức giận hoặc mất kiên nhẫn, cha mẹ đôi khi buột miệng nói những câu như "Sao con không được như anh chị?", "Con lúc nào cũng quên lời mẹ dặn" hay "Bố mẹ đã kỳ vọng con nhiều hơn thế".
Với người lớn, đây có thể chỉ là lời trách móc nhất thời nhằm nhắc nhở con thay đổi hành vi. Tuy nhiên, trẻ có thể tiếp nhận những thông điệp này theo cách hoàn toàn khác.
Bàn về vấn đề này, tiến sĩ tâm lý Jeffrey Bernstein chỉ ra những kiểu phát ngôn phổ biến mà cha mẹ thường nói với con khi nóng giận. Theo ông, những câu nói tưởng chừng vô hại có thể ảnh hưởng đến lòng tự trọng, sự tự tin và sức khỏe tinh thần của trẻ.
Đừng nói với con những lời này
Một trong những sai lầm thường gặp là so sánh con với anh chị em trong gia đình. Những câu như "Tại sao con không ngoan như anh?", "Nhìn chị con mà học tập" có thể khiến trẻ cảm thấy mình kém cỏi hoặc không được cha mẹ trân trọng.
Thay vì tạo động lực, sự so sánh dễ hình thành tâm lý cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các thành viên trong gia đình. Trẻ có thể nảy sinh cảm giác ghen tị, bất mãn, thậm chí cho rằng tình yêu thương của cha mẹ phụ thuộc vào việc mình có giỏi giang bằng người khác hay không.
Kiểu phát ngôn thứ hai là sử dụng những từ ngữ mang tính tuyệt đối như "luôn luôn", "lúc nào cũng" hoặc "không bao giờ". Chẳng hạn, khi con quên một việc được giao, cha mẹ nói: "Con lúc nào cũng quên những gì mẹ dặn".
Một lỗi sai cụ thể khi bị gắn với nhận xét mang tính khái quát có thể khiến trẻ nghĩ rằng mình vốn là người thiếu trách nhiệm, không có khả năng thay đổi. Theo TS Bernstein, cách diễn đạt này có thể ảnh hưởng đến sự tự tin và động lực cố gắng của trẻ.
Thay vì quy kết tính cách, cha mẹ nên tập trung vào hành vi đang xảy ra. Chẳng hạn, thay vì nói con lúc nào cũng quên, phụ huynh có thể nhắc trẻ về việc cần hoàn thành và cùng tìm cách để con ghi nhớ tốt hơn.
Thứ ba là thể hiện sự thất vọng mà không đưa ra sự hỗ trợ. Câu nói "Bố mẹ đã nghĩ con sẽ làm tốt hơn" thường xuất hiện khi trẻ có kết quả học tập không như mong đợi hoặc thất bại trong một cuộc thi.
Cha mẹ có thể muốn con nhận thức được trách nhiệm và nỗ lực nhiều hơn. Tuy nhiên, nếu chỉ nghe thấy sự thất vọng mà không nhận được hướng dẫn hay động viên, trẻ dễ hình thành cảm giác mình không đủ tốt, thậm chí lo lắng về việc tiếp tục làm cha mẹ buồn lòng.
Một kiểu phát ngôn khác là phủ nhận cảm xúc của trẻ. Những câu như "Có thế mà cũng khóc", "Con đang làm quá vấn đề lên đấy" hay "Đó chỉ là một trò đùa thôi mà" thường được người lớn sử dụng để xoa dịu hoặc yêu cầu trẻ ngừng phản ứng.
Tuy nhiên, việc liên tục phủ nhận cảm xúc có thể khiến trẻ nghĩ rằng những gì mình đang trải qua không đáng được quan tâm. Trẻ dần ngại chia sẻ nỗi buồn, sự thất vọng hoặc những vấn đề khiến bản thân lo lắng vì sợ bị đánh giá là yếu đuối, nhạy cảm.
Thứ năm là gắn cho trẻ những nhãn tiêu cực như lười biếng, ích kỷ, vụng về hay vô trách nhiệm. Chẳng hạn, khi con không hoàn thành bài tập, cha mẹ kết luận: "Con đúng là đứa lười biếng".
Nhận xét này không chỉ đề cập đến một hành vi cụ thể mà còn đánh đồng hành vi với con người của trẻ. Nếu thường xuyên nghe những lời tương tự, trẻ có thể dần xem đó là đặc điểm cố hữu của bản thân, thay vì hiểu rằng mình đang có một thói quen cần điều chỉnh.
Thứ sáu là so sánh con với những đứa trẻ khác. Những câu như "Bạn A học giỏi thế, sao con không được như bạn?" hay "Nhìn con nhà người ta mà xem" có thể khiến trẻ cảm thấy mình luôn thua kém.
Mỗi đứa trẻ có năng lực, tốc độ phát triển và hoàn cảnh khác nhau. Việc lấy thành tích của người khác làm thước đo thường xuyên có thể tạo ra áp lực không cần thiết, khiến trẻ tập trung vào việc phải vượt qua người khác thay vì nhận ra sự tiến bộ của chính mình.
Hiểu con trước khi tìm cách điều chỉnh hành vi
Không phải mọi lời phê bình đều gây tổn thương. Trẻ cần được hướng dẫn để nhận biết đúng sai, chịu trách nhiệm với hành động và học cách sửa chữa sai lầm. Tuy nhiên, ranh giới giữa góp ý mang tính xây dựng và làm trẻ xấu hổ đôi khi rất mong manh.
Harvard Health Publishing từng dẫn lại những lưu ý của bác sĩ Claire McCarthy. Bà nhấn mạnh cha mẹ cần suy nghĩ kỹ trước khi sử dụng những lời nói khiến trẻ cảm thấy xấu hổ về bản thân.
TS McCarthy đề xuất phụ huynh tự đặt ra hai câu hỏi trước khi phê bình con. Thứ nhất là điều này có phải là vấn đề trẻ có thể thay đổi không, thứ hai là việc thay đổi có thực sự quan trọng không.
Nếu câu trả lời cho một trong hai câu hỏi là không, cha mẹ nên cân nhắc liệu lời phê bình có cần thiết. Nếu cả hai câu trả lời đều là có, phụ huynh nên tiếp tục xem xét thời điểm, địa điểm góp ý và liệu trẻ có sẵn sàng thay đổi hành vi hay không.
Đặc biệt, việc chỉ trích trẻ trước mặt người khác có thể khiến con cảm thấy xấu hổ. Ngoại trừ những tình huống cần can thiệp ngay để ngăn hành vi nguy hiểm hoặc gây tổn thương cho người khác, cha mẹ nên lựa chọn không gian riêng tư để trao đổi với con.
Đây cũng là hướng tiếp cận được đề cập trong cuốn Đọc Vị Mọi Vấn Đề Của Trẻ của hai tác giả Tracy Hogg và Melinda Blau. Cuốn sách tập trung vào việc giúp cha mẹ hiểu nhu cầu, cảm xúc và những vấn đề thường gặp ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và giai đoạn chập chững biết đi.
Thông qua các tình huống thực tế, tác giả đề cập đến nhiều khó khăn trong quá trình chăm sóc và nuôi dạy con như vấn đề ăn uống, giấc ngủ, nỗi sợ xa cách, những cơn cáu giận hay sự thay đổi trong hành vi của trẻ.
Thay vì đưa ra một công thức áp dụng cho mọi gia đình, tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đặt câu hỏi để tìm hiểu điều gì đang thực sự xảy ra với trẻ. Cha mẹ cần quan sát con, xem xét hoàn cảnh cụ thể và cả cách người lớn đang phản ứng trước vấn đề đó để lựa chọn phương án phù hợp.
