
Thạc sĩ, bác sĩ, Ngô Thị Mai Phương, Phòng khám Nhi - Tiêm ngừa, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cảnh báo nhiều thói quen sinh hoạt hàng ngày có thể ảnh hưởng quá trình dậy thì và tiềm năng phát triển chiều cao của trẻ.
Thừa cân, ít vận động có thể thúc đẩy dậy thì sớm
Theo bác sĩ Phương, béo phì có liên quan mật thiết đến rối loạn nội tiết, đặc biệt ở bé gái. Khi lượng mỡ trong cơ thể tăng, nồng độ các hormone như leptin và insulin thay đổi, có thể góp phần kích hoạt quá trình dậy thì sớm.
Đáng chú ý, trẻ trên 2 tuổi nếu vẫn sử dụng sữa nguyên kem, đồng thời có chế độ ăn dư thừa năng lượng, cũng dễ tích tụ mỡ và đối mặt nguy cơ ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng.
Một thói quen khác thường bị phụ huynh xem nhẹ là để trẻ ngồi lâu trước màn hình điện thoại, máy tính bảng hoặc tivi. Việc này khiến trẻ ít vận động, làm giảm kích thích cơ học cần thiết cho quá trình phát triển hệ xương, đồng thời tăng nguy cơ thừa cân.
Bác sĩ Phương khuyến cáo trẻ dưới 2 tuổi không nên tiếp xúc với màn hình. Với trẻ lớn hơn, thời gian sử dụng các thiết bị này cần được giới hạn dưới 2 giờ mỗi ngày. Trẻ cần được khuyến khích vận động thường xuyên để hỗ trợ quá trình khoáng hóa xương và phát triển thể chất.
Ngoài dinh dưỡng và vận động, môi trường sống cũng có thể ảnh hưởng đến hệ nội tiết của trẻ. Việc thường xuyên sử dụng đồ nhựa không rõ nguồn gốc hoặc tiếp xúc với hóa chất trong môi trường tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm các chất gây rối loạn nội tiết như bisphenol A (BPA) và phthalates.

Những chất này có thể tác động đến trục phát triển sinh dục, làm tăng nguy cơ dậy thì sớm. Bên cạnh đó, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ và một số hóa chất khác trong môi trường cũng có khả năng ảnh hưởng đến hoạt động hormone.
Theo bác sĩ Phương, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám nếu bé gái xuất hiện dấu hiệu phát triển ngực hoặc có kinh nguyệt trước 8 tuổi; bé trai có biểu hiện phát triển cơ quan sinh dục trước 9 tuổi.
"Việc phát hiện muộn không chỉ bỏ lỡ thời điểm can thiệp mà còn khiến trẻ có nguy cơ thấp hơn về chiều cao khi trưởng thành", bác sĩ Phương cảnh báo.
Không chỉ cần cao, trẻ còn phải tích lũy đủ mật độ xương
Tiến sĩ, bác sĩ Trần Châu Quyên, Trưởng khoa Khám tư vấn dinh dưỡng người lớn, Viện Dinh dưỡng, cho biết mật độ xương là yếu tố quan trọng quyết định độ chắc khỏe của bộ xương, giúp giảm nguy cơ loãng xương và gãy xương khi về già.
Quá trình trưởng thành của xương trải qua hai giai đoạn chính. Trong tuổi tiền dậy thì và dậy thì, xương phát triển nhanh về chiều dài, nhưng quá trình tích lũy khoáng chất đôi khi không theo kịp tốc độ tăng trưởng. Vì vậy, đây cũng là giai đoạn trẻ có nguy cơ thiếu hụt mật độ xương.

Tốc độ tăng trưởng chiều cao thường đạt đỉnh khoảng 10-14 tuổi ở nữ và 12-16 tuổi ở nam. Trong khi đó, mật độ xương đỉnh chỉ đạt mức cao nhất sau giai đoạn này vài năm.
Ở giai đoạn 18-25 tuổi, cơ thể tiếp tục hoàn thiện khoảng 90-95% tổng mật độ xương. Các nghiên cứu cho thấy mật độ xương đỉnh tại vùng cột sống thường đạt được trong độ tuổi 20-29 ở nữ và 21-25 ở nam.
Sau tuổi 30, mật độ xương bắt đầu suy giảm. Tốc độ giảm trung bình khoảng 0,3-1,1% mỗi năm ở phụ nữ trước mãn kinh và tăng lên 1,5-3,5% mỗi năm sau mãn kinh. Ở nam giới, mức giảm thấp hơn, khoảng 0,7% mỗi năm.
Nếu mật độ xương đỉnh thấp, nguy cơ loãng xương và gãy xương hông, xương sống khi về già sẽ tăng lên. Đáng chú ý, trẻ dậy thì muộn do yếu tố di truyền hoặc nội tiết có thể có mật độ xương thấp hơn nhóm dậy thì đúng hoặc sớm, từ đó đối mặt nguy cơ gãy xương cao hơn về sau.
Để hỗ trợ phát triển chiều cao và xây dựng nền tảng xương chắc khỏe, TS Trần Châu Quyên khuyến cáo trẻ cần được cung cấp đầy đủ canxi, vitamin D và protein. Thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi cần trung bình 1.000-1.200 mg canxi mỗi ngày. Các nguồn thực phẩm giàu canxi gồm sữa, chế phẩm từ sữa, cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ và rau lá xanh đậm. Nên phân bổ thực phẩm giàu canxi trong các bữa ăn thay vì tập trung vào một hoặc hai bữa.
Vitamin D giúp tăng hấp thu canxi tại ruột và đưa khoáng chất vào khung xương. Người sau dậy thì cần khoảng 800 IU vitamin D mỗi ngày. Có thể bổ sung dưỡng chất này từ ánh nắng mặt trời, cá hồi, cá thu, lòng đỏ trứng và sữa tăng cường vi chất.
Trong khi đó, protein là thành phần quan trọng cấu tạo mô xương, tham gia hình thành collagen - bộ khung giúp khoáng chất bám vào. Nhu cầu protein được khuyến nghị khoảng 1-1,2 g/kg cân nặng mỗi ngày, từ các nguồn như thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại đậu.
Ngoài ra, magie, kẽm, phốt pho và vitamin K2 cũng góp phần duy trì chất lượng xương. Ngược lại, ăn quá mặn, uống nhiều nước ngọt có ga, sử dụng caffeine quá mức, hút thuốc lá và uống rượu bia có thể ảnh hưởng bất lợi đến quá trình chuyển hóa canxi.
