“Trong những năm 1949 - 1951, nhiều chiến sĩ cách mạng và người dân yêu nước bị tra tấn, sát hại rồi chôn tập thể tại gò đất phía sau bốt. Người dân địa phương gọi nơi này là ‘cối xay thịt’”, ông Đào Trọng Đức, Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 thành phố, xúc động nhắc lại trong lời điếu tại lễ truy điệu và an táng 56 hài cốt liệt sĩ và đồng bào tử nạn ở khu vực Mả Chìa, thôn Mai Sơn, xã Vĩnh Bảo, sáng 15/10.
Lễ viếng, truy điệu và an táng do Thành ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Hải Phòng tổ chức, nhằm tri ân những người đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đồng thời đưa các hài cốt về nơi an nghỉ trang nghiêm.
Những di vật kể chuyện từ lòng đất
Ôn lại giai đoạn lịch sử đau thương, ông Đào Trọng Đức cho biết, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, nhằm ngăn chặn phong trào cách mạng và án ngữ đường 10, thực dân Pháp dựng bốt Mai Sơn, tổ chức càn quét, bắt bớ cán bộ, du kích và người dân các xã quanh vùng.
Nhiều người hy sinh khi vùng đất còn bị chiếm đóng, không một nén hương, không một tấm bia ghi danh. Sự hy sinh của họ góp phần làm nên trang sử “Đường 10 quật khởi”, cùng với “Đường 5 anh dũng”, “Cát Bi rực lửa”, góp phần tạo nên truyền thống cách mạng của TP Hải Phòng.
Khoảng 75 năm trôi qua, người dân Vĩnh Bảo vẫn gìn giữ ký ức về những người đã khuất. Trong quá trình khai hoang, cải tạo đồng ruộng, mỗi khi phát hiện xương cốt, bà con lại cẩn thận cất bốc, đặt vào tiểu sành và an táng chu đáo.
Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, từ 26/9, cán bộ, chiến sĩ Bộ Chỉ huy quân sự thành phố cùng lực lượng dân quân, cựu chiến binh và người dân địa phương tham gia tìm kiếm, quy tập hài cốt tại khu vực Mả Chìa.
Trong 56 hài cốt được quy tập lần này, 40 hài cốt đã được người dân phát hiện, gìn giữ từ trước. 16 hài cốt còn lại được tìm thấy trong quá trình lực lượng chức năng đào tìm. Phần lớn hài cốt đã phân hủy, chỉ còn lớp đất sẫm màu xen lẫn những mảnh bát ăn cơm vỡ, chiếc khuy thắt lưng han gỉ và những đoạn dây điện.
Nhắc đến những di vật này trong lời điếu, ông Đào Trọng Đức nghẹn ngào: “Những di vật ấy tuy nhỏ bé nhưng nói với chúng ta rất nhiều điều: đó là bát cơm nhạt cuối cùng trước lúc ra đi; đó là những con người đã bị trói trước khi bị địch sát hại. Nhưng những đoạn dây điện ấy chỉ trói được thân thể, không trói được lòng kiên trung với quê hương, với cách mạng”, ông Đức nghẹn lời.
Qua tư liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng, thân nhân và hồ sơ lưu giữ, cơ quan chức năng xác định trong số những người nằm lại tại Mả Chìa có 8 liệt sĩ đã được Tổ quốc ghi công, gồm: Nguyễn Văn Cảm, Bí thư Chi bộ xã Đồng Minh; Đỗ Ngọc Bích, Bí thư Chi bộ xã Cao Minh; Hà Văn Rặc, cán bộ phái viên; Vũ Văn Hữu, Phạm Văn Choát, Đỗ Văn Choát, cán bộ xã; Vũ Văn Tuân và Nguyễn Văn Gắng, du kích. Nhiều người khác đến nay vẫn chưa xác định được tên tuổi, quê quán.
“Cùng nằm lại với các anh, các chị là nhiều đồng chí, đồng bào chịu chung số phận, mà đến nay chúng ta chưa biết tên tuổi, quê quán. Dù quê hương ở miền đất nào của Tổ quốc, dù là chiến sĩ hay người dân, tất cả đã hòa máu xương mình vào đất mẹ, để đất nước có ngày nở hoa độc lập, kết trái tự do.
Hôm nay, với tất cả lòng thành kính, thành phố đón các anh, các chị về chung một mái nhà; xin hãy coi nơi đây là quê hương để yên lòng an nghỉ. Tổ quốc ghi công. Nhân dân đời đời biết ơn”, ông Đức xúc động đọc lời điếu.
Tại buổi lễ, Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng Đào Trọng Đức khẳng định, việc quy tập, an táng 56 hài cốt thể hiện trách nhiệm của Đảng bộ, chính quyền, lực lượng vũ trang và Nhân dân Hải Phòng đối với những người đã hy sinh, cũng như các gia đình chịu mất mát trong chiến tranh. Thành phố sẽ tiếp tục tìm kiếm, xác minh tại những nơi còn thông tin, đồng thời chăm lo cho thân nhân liệt sĩ và người có công.
Theo chủ trương của Thường trực Thành ủy Hải Phòng, khu Mả Chìa sẽ được quy hoạch, xây dựng thành Khu tưởng niệm các liệt sĩ và đồng bào tử nạn, dự kiến hoàn thành trong 8 tháng, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7/2027.
Công trình được định hướng trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau, đồng thời thực hiện chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về bảo tồn những địa điểm tìm thấy mộ liệt sĩ tiêu biểu.
“Giờ đây, trên chính mảnh đất này, các anh, các chị được về yên nghỉ bên nhau trong sự đón nhận thành kính của Đảng bộ, chính quyền, lực lượng vũ trang và Nhân dân TP Hải Phòng, trong tình nghĩa sâu nặng của quê hương Vĩnh Bảo và Nhân dân cả nước. Xin các anh, các chị hãy yên lòng. Vùng đất nơi các anh, các chị nằm lại nay đã đổi thay; đất nước đã hòa bình, thống nhất, đang vươn mình phát triển; con cháu được học hành, no ấm.
Chúng tôi, những người đang được sống trong hòa bình, xin nguyện sống và làm việc xứng đáng với sự hy sinh của các anh, các chị; gìn giữ non sông mà các anh, các chị đã đổi bằng máu xương; đoàn kết, chung sức dựng xây Hải Phòng văn minh, hạnh phúc, xứng đáng với truyền thống Đất Cảng anh hùng, xứ Đông văn hiến”, ông Đức bày tỏ.
Nỗi mong chờ qua nhiều thế hệ
“Dù chưa biết đâu là hài cốt của bác, nhưng gia đình chúng tôi tin bác đang yên nghỉ cùng các đồng chí, đồng bào ở nơi này. Với chúng tôi, như thế là được an ủi nhiều lắm”, ông Vũ Tiến Thuật (ở thôn Hu Trì, xã Vĩnh Bảo), cháu ruột liệt sĩ Vũ Văn Hữu, chia sẻ tại buổi lễ.
Theo lời kể của bố, ông Thuật biết bác ruột là một trong những đảng viên đầu tiên của xã Vinh Quang tham gia hoạt động cách mạng, bị địch bắt, tra tấn rồi sát hại tại Mả Chìa.
Nhiều thế hệ trong gia đình ông sống với nỗi nhớ thương và câu hỏi bao giờ mới tìm được hài cốt người thân. Mấy chục năm qua, cứ đến ngày 27/7, nhiều gia đình có người thân nằm lại nơi đây lại tìm về Mả Chìa, thắp hương trước những ngôi mộ gió.
Dù chưa xác định được hài cốt nào là của bác ruột, ông Thuật cho biết gia đình cảm thấy được an ủi khi tin rằng người thân đã được yên nghỉ bên đồng chí, đồng bào. Trong những ngày tìm kiếm, chứng kiến bộ đội, dân quân nâng niu từng nắm đất, nhẹ tay với từng di vật, các gia đình đều rất xúc động.
Ông Thuật gửi lời cảm ơn các cấp lãnh đạo, lực lượng tìm kiếm và người dân thôn Mai Sơn đã cùng thân nhân liệt sĩ gìn giữ, hương khói tại nơi này suốt nhiều năm. Biết tin khu tưởng niệm sẽ được xây dựng, ông và các gia đình thân nhân liệt sĩ càng thêm xúc động.
“Mai này, con cháu chúng tôi và bà con khắp nơi sẽ có chỗ về thắp nén hương, nhớ về những người đã ngã xuống”, ông chia sẻ.
Thay mặt các gia đình, ông Thuật cũng bày tỏ mong muốn con cháu tiếp tục được giáo dục để sống tử tế, nghĩa tình, chăm học, chăm làm, xứng đáng với sự hy sinh của thế hệ đi trước.
Sau nhiều thập kỷ, những người nằm lại tại Mả Chìa được đón về an nghỉ bên nhau. Với các gia đình, việc tìm kiếm, quy tập và xây dựng khu tưởng niệm không chỉ là sự tri ân đối với những người đã hy sinh, mà còn là nơi để các thế hệ sau tìm về, tưởng nhớ những người đã góp phần làm nên độc lập, tự do của Tổ quốc.
