Một trong những nghịch lý tồn tại dai dẳng trên thị trường hàng hóa hiện nay là sự bất cân xứng trong điều chỉnh giá.
Với người tiêu dùng, chuyện giá cả nhấp nhổm theo từng đợt tăng giá xăng dầu vốn đã trở nên quen thuộc. Xăng tăng, từ mớ rau, con cá đến bữa ăn ngoài hàng đều có thể đắt lên đôi chút. Nhưng khi giá xăng giảm, giá hàng hóa dường như lại có một nhịp đi riêng.
Nhiều khách hàng chia sẻ rằng họ không mong giá giảm ngay lập tức, nhưng ít nhất cũng muốn thấy sự điều chỉnh tương xứng với biến động chi phí. Bởi suy cho cùng, người mua cũng cần được hưởng lợi từ những lần giá đầu vào đi xuống, chứ không thể chỉ luôn là người gánh phần tăng thêm.
Giá chỉ tăng, không giảm, người tiêu dùng biết kêu ai?
Đi chợ mỗi ngày, chị Nguyễn Thị Lan (ở phường Vĩnh Hưng, Hà Nội) cho biết, điều khiến chị cảm thấy khó chịu nhất là giá thực phẩm dường như chỉ có chiều tăng mà không chịu giảm và khi hỏi người bán thì lần nào cũng chỉ nhận được những câu trả lời chung chung: “do giá xăng tăng, giá điện tăng” hay “hàng nhập vào đắt lắm”…
“Nhưng khi xăng giảm, tôi hỏi bao giờ giá thực phẩm giảm thì người bán chỉ bảo giá nhập vẫn thế nên không thể giảm được. Người tiêu dùng chúng tôi không biết hỏi ai để xem thực hư như thế nào nên đành cắn răng chịu trận”, chị Lan nói.
Chị Thanh Hoa, một nhân viên văn phòng ở Hà Nội, thì bức xúc khi mua hàng trên “chợ online” và người bán thường xuyên tăng giá bán vô tội vạ. “Mua hàng online để đỡ mất thời gian nhưng lại rước thêm nỗi bực là người bán thường vin vào cước vận chuyển tăng do giá xăng dầu tăng để điều chỉnh giá bán vô lý.
Nhưng hiện nay giá xăng đã giảm mạnh nhiều lần, họ lại lờ đi việc giảm giá bán. Vậy thực hư khoản tiền cước vận chuyển này là như thế nào? Tôi thực sự thắc mắc nhưng không biết ai quản lý được kênh bán hàng tự do này?”, chị Hoa than.
“Chúng tôi biết giá hàng hóa có tăng, có giảm là dễ hiểu. Tuy nhiên, điều khiến người tiêu dùng bức xúc hiện nay là sự thiếu cân xứng trong cách điều chỉnh giá. Khi mà một khoản chi phí tăng như giá xăng đã được coi là nguyên nhân để tăng giá hàng hóa nhưng khi chính khoản chi phí đó giảm lại không được phản ánh tương ứng trong giá thành thì chúng tôi có quyền nghĩ rằng đang phải gánh một cơ chế điều chỉnh giá thiếu công bằng.
Chúng tôi không đòi hỏi giá hàng hóa phải giảm ngay sau mỗi lần giá xăng giảm. Nhưng ít nhất, người bán cũng cần có sự điều chỉnh hợp lý, minh bạch. Không thể cứ tăng giá thì có lý do, còn giảm giá thì lúc nào cũng có lý do để giữ nguyên”, chị Hoa chia sẻ thêm.
Trong khi đó, theo chị Nguyễn Thị Hương (phường Bình Thạnh, TP.HCM), người tiêu dùng không chỉ bức xúc vì giá cả đắt đỏ, mà còn cảm thấy mình đang ở thế yếu trong quan hệ mua bán: “Chúng tôi gần như không có đủ thông tin để biết mức tăng 5.000 đồng hay 10.000 đồng trong một món ăn được hình thành từ những khoản chi nào. Cũng khó xác định phần chi phí tiết kiệm được khi giá đầu vào giảm đang được phân bổ ra sao. Đặc biệt, chúng tôi cũng không biết phản ánh tới đâu mỗi khi có bức xúc vì quy trình thông tin tới cơ quan chức năng vẫn đang quá phức tạp và mất thời gian với nhiều đầu mối chưa thực sự rõ ràng.
Vì vậy, hiện chúng tôi chỉ có thể lựa chọn mua hoặc không mua một mặt hàng, chuyển sang cửa hàng khác hoặc thắt chặt chi tiêu. Tuy nhiên, với hàng hóa thiết yếu thì đây không phải là giải pháp tốt nhất”.
Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong, trong chuỗi cung ứng từ sản xuất, thu mua, vận chuyển, phân phối đến bán lẻ, người tiêu dùng là mắt xích cuối cùng và cũng là đối tượng ít có khả năng thương lượng nhất. Họ không biết giá nhập của tiểu thương là bao nhiêu, chi phí vận chuyển thực tế tăng hay giảm thế nào, mức lợi nhuận của từng khâu ra sao. Những thông tin này phần lớn nằm trong tay người kinh doanh.
Nghịch lý nằm ở chỗ quyền quyết định giá bán chủ yếu thuộc về người kinh doanh, còn người tiêu dùng gần như không có công cụ để yêu cầu giải trình về những lần tăng giá bất thường. Họ có thể lựa chọn không mua, nhưng với thực phẩm và hàng hóa thiết yếu, quyền lựa chọn này rất hạn chế.
Một tiểu thương có thể giải thích giá rau tăng vì đầu mối tăng giá, người bán buôn lại cho rằng chi phí vận chuyển tăng, trong khi đơn vị vận chuyển viện dẫn giá nhiên liệu và các khoản chi phí khác. Mỗi khâu đều có lý do riêng, nhưng cuối cùng người tiêu dùng vẫn là người phải trả tiền.
Một trong những vấn đề nữa khiến người tiêu dùng cảm thấy bất lực là không biết phải phản ánh tình trạng giá cả bất hợp lý với cơ quan nào và liệu ý kiến của mình có được giải quyết hay không. Khi mua một bó rau, cân thịt hay bát phở với giá cao hơn trước, phần lớn người dân chỉ có thể hỏi người bán. Nếu nhận được câu trả lời rằng giá nhập tăng, họ thường đành chấp nhận. Rất ít người nghĩ đến việc gửi phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường, cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hay chính quyền địa phương.
Ngay cả khi muốn phản ánh, người dân cũng gặp khó khăn trong việc xác định hành vi nào là vi phạm, trường hợp nào chỉ đơn thuần là thỏa thuận giá cả giữa bên mua và bên bán. Giá bán cao vốn không đồng nghĩa với hành vi vi phạm pháp luật, nhất là trong cơ chế thị trường. Nhưng nếu có dấu hiệu đầu cơ, găm hàng, thông đồng tăng giá, cung cấp thông tin sai lệch hoặc lợi dụng tình hình để trục lợi thì cần có cơ quan chức năng kiểm tra và xử lý.
Vấn đề nằm ở chỗ người tiêu dùng thiếu thông tin để nhận diện và thiếu một kênh phản ánh thực sự thuận tiện, dễ tiếp cận. Họ không thể tự mình điều tra giá nhập, chi phí vận chuyển hay lợi nhuận của người bán. Cũng không thể bỏ công sức khiếu nại cho từng món hàng có giá tăng vài nghìn đồng.
Trong khi đó, nếu mỗi người đều lựa chọn im lặng, những bức xúc nhỏ lẻ sẽ không được ghi nhận đầy đủ, còn những bất cập trong cơ chế hình thành giá có thể tiếp tục tồn tại.
Không thể lấy xăng dầu làm cái cớ tăng giá tùy tiện
Ông Phong nêu quan điểm: Người kinh doanh có quyền tính toán giá thành, bảo đảm lợi nhuận và điều chỉnh giá phù hợp với thị trường. Tuy nhiên, không thể lấy diễn biến giá xăng dầu làm căn cứ duy nhất để tăng hay giảm giá hàng hóa. Trong cơ cấu giá thành, nhiên liệu chỉ là một phần, ngoài ra còn tác động của nhiều yếu tố khác như giá nguyên liệu, nhân công, mặt bằng, điện, nước, thuế…
Vì thế, theo ông Phong, cần chấn chỉnh ngay việc lấy một yếu tố chi phí làm lý do tăng giá hàng loạt mà không đánh giá tỷ trọng thực tế trong giá thành.
Ở góc độ pháp lý, TS. Luật sư Lê Văn Thiệp, Trưởng Văn phòng Luật sư Toàn Cầu (đoàn Luật sư TP Hà Nội), cho biết, Luật Giá năm 2023, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải thực hiện các quy định về kê khai giá, niêm yết giá, công khai thông tin về giá và giải quyết kịp thời khiếu nại về giá. Luật này cũng quy định giá niêm yết phải rõ ràng, không gây nhầm lẫn; người kinh doanh không được bán cao hơn giá niêm yết.
Theo luật sư Thiệp, người tiêu dùng tuy không có quyền áp đặt mức giá mình mong muốn nhưng có quyền được biết giá trước khi mua, lựa chọn hàng hóa, dịch vụ và được bảo vệ trước hành vi thu tiền cao hơn giá đã công khai.
“Điều người tiêu dùng cần không phải là mệnh lệnh hành chính buộc sự giảm giá đồng loạt mà là một cơ chế thị trường minh bạch, trong đó việc tăng giá phải có căn cứ hợp lý và lợi ích từ việc giảm chi phí cần được chia sẻ công bằng hơn”, ông Thiệp nêu quan điểm.
Cần chấn chỉnh ngay việc lấy một yếu tố chi phí làm lý do tăng giá hàng loạt mà không đánh giá tỷ trọng thực tế trong giá thành.
Chuyên gia Nguyễn Minh Phong
Không chỉ người tiêu dùng chịu thiệt
Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, nhận xét, quyền lực của người dùng chưa được bảo vệ đúng mức và phát huy để thị trường phát triển lành mạnh. Họ thường xuyên là những người chịu nhiều thiệt thòi nhất trong mọi biến động giá cả.
Tuy nhiên theo ông Huy, về lâu dài, đây sẽ là “chiêu bài” phản tác dụng với những doanh nghiệp, tiểu thương chây ỳ, cố thủ. Trong nền kinh tế thị trường, người tiêu dùng chính là lực lượng quyết định cuối cùng. Khi giá cả không còn phù hợp với khả năng chi trả hoặc giá trị thực, người tiêu dùng hoàn toàn có thể điều chỉnh hành vi mua sắm.
Họ có thể lựa chọn nhà cung cấp có giá và chất lượng hợp lý hơn, chuyển sang sản phẩm thay thế có chất lượng với chi phí thấp hơn, hoặc thậm chí tiết giảm chi tiêu. Đối với hàng hóa không thiết yếu, người tiêu dùng có thể cắt giảm đáng kể hoặc tạm hoãn mua sắm. Ngay cả với các mặt hàng thiết yếu, nhiều hộ gia đình cũng sẽ tối ưu chi tiêu ở mức cần thiết.
Vì thế, về phía doanh nghiệp và hộ kinh doanh, theo ông Huy, việc cân đối hài hòa giữa lợi nhuận trước mắt và sự phát triển bền vững là việc rất cần thiết. Điều chỉnh giá phù hợp với diễn biến chi phí, thị trường sẽ giúp xây dựng uy tín của mình và niềm tin của khách hàng, từ đó góp phần giữ vững thị phần để tăng trưởng ổn định.
Cũng ở góc độ kinh tế, TS. Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành (TP.HCM), phân tích, giá cả thị trường được quyết định bởi quan hệ cung - cầu, đồng thời phụ thuộc vào độ co giãn của cầu theo giá đối với từng mặt hàng.
Chẳng hạn, với hàng hóa xa xỉ, khi giá tăng, người tiêu dùng có thể giảm mua đáng kể. Nhưng đối với những mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, điện, nước, dù giá tăng, người dân vẫn phải sử dụng. Đây là nhóm hàng có độ co giãn của cầu theo giá thấp.
Theo TS. Điền, một số doanh nghiệp, cá nhân kinh doanh những mặt hàng có nhu cầu ổn định thường có xu hướng tận dụng cơ hội tăng giá để tối đa hóa lợi nhuận. Khi chi phí đầu vào như xăng dầu, điện, nước tăng, họ có thể lấy đó làm lý do điều chỉnh giá bán. Ngược lại, khi chi phí giảm, họ không nhất thiết phải giảm giá nếu vẫn tiêu thụ được ở mức giá hiện tại. Phần chi phí tiết kiệm được khi đó có thể chuyển thành lợi nhuận cao hơn.
Nói cách khác, giá đầu vào giảm không đồng nghĩa giá bán đầu ra cũng giảm. Và nếu thị trường vẫn chấp nhận mức giá hiện tại thì người bán càng không có nhiều động lực tự điều chỉnh giá.
Ví dụ, với một quán phở, nếu giá bán 50.000 đồng/tô vẫn có khách mua thì cơ sở có thể duy trì mức giá đó. Nhưng nếu xuất hiện một quán khác bán món ăn có chất lượng tương đương với giá thấp hơn, khách hàng sẽ chuyển sang lựa chọn mới. Khi đó, cạnh tranh sẽ tạo áp lực buộc quán cũ phải cân nhắc giảm giá bán.
“Với phần lớn hàng hóa, dịch vụ thông thường, cần tôn trọng cơ chế thị trường. Nếu bán giá cao mà vẫn có người mua thì có thể duy trì mức giá đó. Ngược lại, nếu giá cao khiến khách hàng chuyển sang nơi khác, người bán sẽ phải điều chỉnh để cạnh tranh.
Điều này cho thấy không thể đồng nhất việc giữ nguyên giá hàng hóa sau khi xăng dầu giảm với hành vi vi phạm. Giá bán cao hay thấp trước hết còn phụ thuộc vào cung cầu, chất lượng và lựa chọn của người mua.
Tuy nhiên, cơ chế thị trường cũng không loại trừ trách nhiệm giám sát của cơ quan quản lý đối với các hành vi vi phạm pháp luật, cố tình trục lợi. Cần xử lý nghiêm những hành vi này để thị trường được minh bạch, không rối loạn, gây ảnh hưởng đến nguồn cầu và sức mua”, ông Điền nêu quan điểm.
Ai giám sát những cuộc tăng giá bất hợp lý?
Theo các chuyên gia, vai trò giám sát của cơ quan quản lý cần được thể hiện rõ hơn, thay vì chỉ dừng ở những đợt kiểm tra khi giá cả đã tăng cao và người dân phản ánh.
Bà Phan Thị Việt Thu, nguyên Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng TP.HCM, nêu quan điểm, trách nhiệm điều tiết thị trường và hạn chế tình trạng tăng giá bất hợp lý trước hết thuộc về các cơ quan quản lý nhà nước. Muốn có giải pháp cụ thể, cần khảo sát, nghiên cứu kỹ nguyên nhân hình thành giá, đồng thời quan tâm hơn đến các chương trình bình ổn thị trường đối với nhóm hàng thiết yếu.
Bà cho rằng khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp, người kinh doanh điều chỉnh giá bán là điều có thể hiểu được. Nhưng khi chi phí giảm, đối với những mặt hàng thiết yếu, cơ quan quản lý cũng cần nghiên cứu cơ chế phù hợp để khuyến khích hoặc yêu cầu các đơn vị điều chỉnh giá tương ứng trong phạm vi pháp luật cho phép, qua đó bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng.
Điều người tiêu dùng cần không phải là mệnh lệnh hành chính buộc sự giảm giá đồng loạt mà là một cơ chế thị trường minh bạch, trong đó việc tăng giá phải có căn cứ hợp lý và lợi ích từ việc giảm chi phí cần được chia sẻ công bằng hơn
Luật sư Lê Văn Thiệp
Ông Nguyễn Quang Huy thì nhấn mạnh, các cơ quan chức năng như hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng, các hiệp hội ngành hàng cũng cần mạnh tay hơn, tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tiêu dùng, tăng cường minh bạch thông tin thị trường, thúc đẩy cạnh tranh công bằng, giám sát việc chấp hành pháp luật về giá và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
Một giải pháp cần được quan tâm là công khai dữ liệu giá đối với các nhóm hàng thiết yếu như thực phẩm, nông sản, thịt, cá, rau củ… Cơ quan quản lý có thể công bố định kỳ giá tại vùng sản xuất, giá bán buôn ở chợ đầu mối và giá bán lẻ tại các khu vực tiêu thụ lớn.
Khi người mua có thông tin để so sánh, cơ sở kinh doanh cũng chịu áp lực cạnh tranh lớn hơn. Đây là cách tạo sức ép giảm giá bằng minh bạch và cạnh tranh, thay vì áp đặt giá bán bằng mệnh lệnh hành chính.
Bên cạnh đó, cần thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh thuận tiện, giúp người dân dễ dàng cung cấp thông tin về những trường hợp tăng giá bất thường, thu tiền cao hơn giá niêm yết. Những phản ánh có căn cứ cần được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền và công khai kết quả xử lý.
“Khi doanh nghiệp phát triển trên nền tảng cạnh tranh lành mạnh, người tiêu dùng được bảo vệ đúng mức, được phát huy quyền lực của mình và Nhà nước kiến tạo môi trường minh bạch thì những lỗ hổng trên thị trường sẽ dần được bịt kín. Sức mua sẽ được củng cố, tổng cầu được duy trì, tạo động lực cho sản xuất, kinh doanh và góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững”, ông Huy nói.
Ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường TP.HCM, cho biết, lực lượng quản lý thị trường thường xuyên theo dõi tình hình cung cầu, diễn biến giá cả các mặt hàng thiết yếu; kịp thời nắm bắt, xác minh thông tin về biến động bất thường, dấu hiệu đầu cơ, găm hàng và vi phạm quy định về giá để xử lý theo thẩm quyền hoặc báo cáo cơ quan có thẩm quyền.
Trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao, lực lượng quản lý thị trường kiểm tra việc chấp hành quy định về niêm yết giá, bán hàng theo giá niêm yết và các quy định pháp luật có liên quan. Quá trình kiểm tra có thể đối chiếu hóa đơn, chứng từ liên quan để xác minh nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa và làm rõ dấu hiệu vi phạm theo nội dung, phạm vi kiểm tra.
Theo ông Huy, khi phát hiện hành vi không niêm yết giá, niêm yết giá không rõ ràng gây nhầm lẫn cho khách, bán hàng cao hơn giá niêm yết, đầu cơ, găm hàng trái quy định hoặc các hành vi vi phạm khác, lực lượng quản lý thị trường sẽ xử lý theo thẩm quyền. Đáng chú ý, người dân có thể phản ánh trực tiếp đến các đơn vị quản lý thị trường khi phát hiện dấu hiệu vi phạm trong hoạt động kinh doanh.
“Để phục vụ xác minh, người phản ánh nên cung cấp tên, địa chỉ cơ sở kinh doanh, thời điểm xảy ra vụ việc, hóa đơn, hình ảnh và tài liệu liên quan nếu có. Đây là những thông tin giúp cơ quan chức năng xác định địa điểm, thời gian và nội dung cần kiểm tra, thay vì chỉ tiếp nhận những phản ánh chung chung về việc giá hàng hóa tăng cao”, ông Huy tư vấn.
