Có những ngày, bạn vừa thức dậy vào buổi sáng đã cảm thấy muốn ngủ thêm một lúc. Một giấc ngủ ngắn có thể giúp cơ thể tỉnh táo, sảng khoái tức thì. Tuy nhiên, nếu tình trạng này diễn ra thường xuyên, đó có thể là dấu hiệu cho thấy sức khỏe nhận thức của bạn đang gặp vấn đề, thậm chí liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ trong tương lai.
Buồn ngủ vào ban ngày
Theo Russell Foster, giáo sư chuyên nghiên cứu về nhịp sinh học, trong cuốn Làm chủ nhịp sinh học, cơ thể con người vận hành theo một chiếc đồng hồ sinh học kéo dài khoảng 24 giờ. Hệ thống này điều phối nhiều hoạt động quan trọng, từ chu kỳ ngủ - thức, thân nhiệt đến quá trình tiết hormone và chuyển hóa năng lượng. Ánh sáng, thời điểm ăn uống và các thói quen sinh hoạt đều có thể tác động đến nhịp sinh học.
Vì vậy, cảm giác buồn ngủ vào ban ngày không đơn thuần là biểu hiện của sự mệt mỏi. Nó còn chịu ảnh hưởng từ đồng hồ sinh học, thời lượng và chất lượng giấc ngủ trước đó. Khi nhịp sinh học bị xáo trộn, cơ thể có thể khó duy trì trạng thái tỉnh táo vào ban ngày và khó ngủ sâu vào ban đêm.
Nếu tình trạng này diễn ra thường xuyên, đặc biệt ở người cao tuổi, đó có thể là dấu hiệu cảnh báo những thay đổi bất thường về sức khỏe não bộ.
Theo một nghiên cứu kéo dài 10 năm, của các nhà khoa học thuộc Trường Y tế Công cộng Bloomberg, Đại học Johns Hopkins (Mỹ), công bố trên tạp chí The Journals of Gerontology, người cao tuổi thường xuyên ngủ ngày hoặc bất chợt ngủ gật có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ cao hơn đáng kể so với những người hiếm khi hoặc không ngủ ngày.
Nhóm nghiên cứu theo dõi 995 người từ 65 tuổi trở lên trong vòng 10 năm, bắt đầu từ năm 2013. Kết quả cho thấy những người thường xuyên ngủ ngày có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ cao hơn 48% so với nhóm hiếm khi hoặc không ngủ ngày.
Kết quả này vẫn giữ nguyên sau khi các nhà nghiên cứu tính đến yếu tố bệnh lý nền và các đặc điểm giấc ngủ ban đêm, gồm thời lượng ngủ, mức độ buồn ngủ ban ngày và nguy cơ ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn.
Ngủ gật cũng đáng chú ý
Nghiên cứu còn ghi nhận những người thường xuyên ngủ gật có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ cao hơn 39%. Trong khi đó, nhóm ngủ ngày không quá 30 phút cũng có nguy cơ cao hơn 40% so với những người không ngủ ngày.
Mối liên quan này vẫn cho kết quả tương tự sau khi loại trừ nhiều yếu tố gây nhiễu. Với giấc ngủ dài hơn 30 phút, mối liên quan yếu đi khi tính đến các yếu tố giấc ngủ ban đêm.
GS Adam Spira - một trong những tác giả trong nhóm nghiên cứu - cũng cho rằng, ngủ ngày nhiều hơn có thể là dấu hiệu của những thay đổi trong não, chứ không phải nguyên nhân gây ra các thay đổi dẫn đến sa sút trí tuệ. Nhóm nghiên cứu cũng nhận định mối quan hệ này nhiều khả năng là hai chiều. Ngủ ngày có thể là yếu tố nguy cơ của sa sút trí tuệ. Ngược lại, các vùng não giúp duy trì sự tỉnh táo bị thoái hóa, có thể xảy ra từ sớm khi bệnh khởi phát, cũng có thể khiến người bệnh ngủ ngày nhiều hơn.
Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa một giấc ngủ trưa kéo dài 20 phút có thể trực tiếp gây tổn thương não bộ. Vấn đề đáng quan tâm nằm ở tần suất và tính chất của những cơn buồn ngủ. Việc chủ động dành thời gian nghỉ ngơi khác với tình trạng thường xuyên thiếp đi ngoài ý muốn, khó kiểm soát cơn buồn ngủ vào ban ngày.
Điều này cũng gợi mở một vấn đề được Russell Foster phân tích trong Làm chủ nhịp sinh học. Theo đó, sức khỏe không chỉ phụ thuộc vào việc ngủ đủ bao nhiêu giờ mà còn liên quan đến thời điểm cơ thể ngủ và thức. Khi đồng hồ sinh học không còn vận hành nhịp nhàng, các hoạt động sinh lý có thể bị ảnh hưởng. Do đó, việc duy trì giờ ngủ và thức ổn định, tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào ban ngày và hạn chế những thói quen làm đảo lộn nhịp sinh học là những yếu tố quan trọng để bảo vệ chất lượng giấc ngủ.
Đây là lựa chọn phù hợp cho người muốn hiểu tại sao mình buồn ngủ, tỉnh táo hoặc tập trung vào những thời điểm nhất định, thay vì chỉ tìm vài “mẹo ngủ ngon”. Điểm mạnh của sách nằm ở việc nối kiến thức thần kinh học và sinh học nhịp ngày - đêm với những quyết định rất đời thường, qua đó biến “quản lý thời gian” thành một vấn đề vừa về lịch trình vừa về sinh học.
Cuối cùng, thay vì chỉ xem ngủ ngày là biểu hiện của sự mệt mỏi hoặc tuổi tác, cần chú ý đến những thay đổi kéo dài trong thói quen ngủ nghỉ, đặc biệt khi chúng đi kèm suy giảm trí nhớ và khả năng nhận thức. Các tác giả cho rằng theo dõi thói quen ngủ ngày có thể trở thành chỉ dấu sớm, dễ tiếp cận để nhận diện người cao tuổi có nguy cơ cao, từ đó định hướng can thiệp phòng ngừa.
