Nhân Ngày Văn hóa Việt Nam lần thứ nhất, câu chuyện chấn hưng văn hóa, xây dựng con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới đặt ra nhiều vấn đề đáng suy ngẫm. Khi kinh tế phát triển, công nghệ ngày càng hiện đại, liệu những giá trị văn hóa và chuẩn mực ứng xử có được bồi đắp tương xứng?
Trao đổi với PV Báo Điện tử VTC News, PGS.TS Trần Hoài Anh - Giảng viên cao cấp khoa Văn hóa học, Trường Đại học Văn hóa TP.HCM cho rằng, văn hóa không thể chỉ được nhìn nhận qua những công trình, lễ hội hay hoạt động bảo tồn di sản, mà phải thể hiện trong nhân cách, lối sống và cách ứng xử của mỗi người.

- Thưa ông, chúng ta thường nói văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, nhưng khi đánh giá sự phát triển, người ta vẫn dễ chú ý đến các chỉ số kinh tế hơn. Theo ông, điều này đặt ra vấn đề gì?
Văn hóa và kinh tế có mối quan hệ biện chứng. Trong văn hóa có kinh tế và trong kinh tế có văn hóa. Vì vậy, phát triển kinh tế phải quan tâm đến các giá trị văn hóa, chứ không thể chỉ chạy theo những chỉ số tăng trưởng.
Đáng tiếc, có thời kỳ chúng ta quá chú trọng mục tiêu kinh tế mà xem nhẹ giá trị văn hóa, thậm chí tàn phá môi trường sinh thái như rừng, biển, sông ngòi, cây xanh để phục vụ các dự án kinh tế.
Đó là điều rất đau lòng, bởi sự phát triển thiếu cân bằng giữa kinh tế và văn hóa sẽ khó có thể bền vững.
Theo tôi, một xã hội phát triển về văn hóa không chỉ thể hiện qua những công trình hay hoạt động văn hóa, mà còn qua đạo lý, tâm hồn, nhân cách con người và những giá trị truyền thống được gìn giữ.
Thiếu một nền tảng tinh thần tiến bộ, lành mạnh thì không thể có sự phát triển kinh tế bền vững.
Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, theo tôi, là yêu cầu tất yếu để chấn hưng văn hóa dân tộc, tạo nền tảng cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
- Trong quá trình hội nhập, người trẻ tiếp cận ngày càng nhiều sản phẩm văn hóa toàn cầu. Theo ông, đâu là ranh giới giữa tiếp thu tinh hoa nhân loại và nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc?
Ranh giới ấy rất mong manh, nằm ngay trong nhận thức, tình cảm và ý thức của người tiếp nhận văn hóa.
Nếu người trẻ không hiểu biết sâu sắc về văn hóa dân tộc, không có sức đề kháng văn hóa đủ mạnh để chọn lọc những giá trị phù hợp, mà mù quáng chạy theo mặt tối của văn hóa ngoại lai, họ có nguy cơ đánh mất bản sắc, trở thành những người “vong bản” ngay trên đất nước mình.
Tôi thường chia sẻ với sinh viên rằng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là trách nhiệm của chính người Việt Nam, không ai có thể làm thay.
Người trẻ cần hiểu về phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lịch sử và những giá trị truyền thống đã được hun đúc qua nhiều thế hệ. Chính lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc và những giá trị nhân văn sẽ tạo nên bản lĩnh văn hóa để chúng ta hội nhập mà không hòa tan.

- Mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách con người học tập, sáng tạo và tiếp nhận văn hóa. Điều gì khiến ông lo ngại nhất?
Trí tuệ nhân tạo vừa là cơ hội, vừa là thách thức. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm tư liệu, xử lý dữ liệu, rút ngắn nhiều thao tác nghiên cứu và sáng tạo.
Nhưng AI chỉ là phương tiện công nghệ, không phải con người có tâm hồn, có rung cảm và sự thấu cảm từ chiều sâu văn hóa.
Nếu quá ỷ lại vào công nghệ, lười đọc sách, lười nghiên cứu và suy nghĩ, con người có nguy cơ đánh mất tư duy độc lập, năng lực sáng tạo và chiều sâu văn hóa của mình.
Chúng ta nên biến trí tuệ nhân tạo thành một người “đầy tớ tốt”, đừng để nó trở thành một “ông chủ xấu” sai khiến mình.
Đặc biệt, trong nhà trường, việc sử dụng AI đang là “con dao hai lưỡi”. Nếu người học lệ thuộc vào công nghệ để làm thay công việc tư duy, khả năng sáng tạo độc lập sẽ bị ảnh hưởng. Đây là điều khiến những người làm nghề giáo như chúng tôi rất trăn trở.
- Có ý kiến cho rằng sự xuống cấp trong văn hóa ứng xử không bắt nguồn từ thiếu kiến thức, mà từ khoảng cách giữa điều được dạy và cách con người sống mỗi ngày. Ông nhìn nhận thế nào?
Tôi hoàn toàn đồng ý.
Ngày nay, kiến thức về giao tiếp, văn hóa ứng xử được phổ biến rất nhiều qua sách vở, truyền thông và mạng xã hội. Vấn đề không đơn thuần là thiếu kiến thức, mà nằm ở khoảng cách giữa những điều được dạy và hành vi trong đời sống.
Những thói quen tốt đẹp như nói lời cảm ơn, xin lỗi, thưa gửi trong gia đình, nhà trường và ngoài xã hội đang có dấu hiệu mai một.

Trong khi đó, những hành vi bạo lực ngoài xã hội, kể cả bạo lực học đường, đang gây nhiều lo ngại. Đáng buồn hơn, có những trường hợp phụ huynh hành xử bạo lực với thầy cô giáo ngay trong nhà trường, ảnh hưởng đến truyền thống tôn sư trọng đạo.
Theo tôi, muốn chấn hưng văn hóa phải bắt đầu từ giáo dục nhân cách, từ những điều bình thường nhất.
Đó là biết hiếu kính với ông bà, cha mẹ; tôn trọng người khác; biết xin lỗi khi làm sai, cảm ơn khi được giúp đỡ; sống trung thực, biết yêu cái tốt, ghét cái xấu.
Không nên chỉ dạy những điều cao siêu mà xa rời thực tế. Những giá trị văn hóa phải được thể hiện trong hành vi ứng xử hằng ngày.
- Không ít hoạt động bảo tồn văn hóa hiện nay chủ yếu dừng ở tổ chức sự kiện, trưng bày hoặc tôn vinh di sản. Theo ông, làm thế nào để di sản thực sự sống trong cộng đồng?
Các hoạt động trưng bày, tôn vinh di sản là cần thiết, giúp cộng đồng hiểu và quan tâm hơn đến những giá trị truyền thống.
Tuy nhiên, bảo tồn không thể chỉ dừng ở những dịp kỷ niệm.
Điều quan trọng là phải trả di sản về với đời sống văn hóa vốn có, với không gian đã sinh ra nó, để được gìn giữ và thực hành bởi chính cộng đồng, đặc biệt là các di sản văn hóa phi vật thể.
Nhà trường cần tạo điều kiện cho học sinh, sinh viên thường xuyên tham quan bảo tàng, di tích, làng nghề, trực tiếp trải nghiệm và thực hành văn hóa. Đồng thời, cần đẩy mạnh xây dựng bảo tàng số, số hóa di sản và khuyến khích người trẻ tham gia sáng tạo các phương thức bảo tồn mới.
Khi ấy, người trẻ không chỉ tiếp nhận di sản mà còn trở thành những chủ thể gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.

- Nhân Ngày Văn hóa Việt Nam lần thứ nhất, theo ông, điều gì cần thay đổi trước tiên để văn hóa thực sự trở thành nền tảng phát triển đất nước?
Điều tôi quan tâm nhất là phải đặt con người vào vị trí trung tâm của sự phát triển văn hóa.
Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực và sức mạnh mềm của quốc gia. Đây là định hướng có ý nghĩa quan trọng đối với việc chấn hưng văn hóa dân tộc.
Nhưng để những định hướng ấy đi vào cuộc sống, theo tôi, cần quan tâm trước hết đến việc giáo dục luân lý, đạo đức con người trên nền tảng những giá trị văn hóa truyền thống giàu tính nhân bản.
Việc giáo dục ấy phải được thực hiện từ gia đình, nhà trường đến xã hội, kể cả trên không gian số.
Tôi mong thế hệ trẻ Việt Nam sẽ luôn mang theo lòng nhân ái, tình dân tộc, nghĩa đồng bào, lòng yêu quê hương, đất nước và những giá trị văn hóa tốt đẹp mà cha ông đã vun đắp.
Tôi tin vào người trẻ. Họ sẽ tiếp nối truyền thống yêu nước, biết gìn giữ bản sắc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại với tinh thần “gạn đục khơi trong”, làm giàu thêm cho nền văn hóa dân tộc.
- Xin cảm ơn ông!