Tưởng chỉ mắc bệnh hô hấp thông thường, ông L.T.H. (71 tuổi) tự điều trị tại nhà. Đến khi cơn ho kéo dài mãi không dứt, ông mới tới Bệnh viện K (Hà Nội). Kết quả thăm khám cho thấy một khối u ở phổi trái kích thước 15x16 cm đã bít tắc phế quản thùy trên, khiến gần như toàn bộ thùy phổi này xẹp, kèm hạch trung thất nghi di căn. Ông phải phẫu thuật tạo hình phế quản, cắt thùy trên phổi trái và vét hạch.
Ung thư phổi cũng không chỉ tìm đến người hút thuốc.
Chị P.T.T.H. (53 tuổi, Phú Thọ) chưa từng có bệnh lý gì, chỉ đi khám định kỳ. Phim chụp CT ngực liều thấp phát hiện chị mắc ung thư biểu mô tuyến phổi giai đoạn I. May mắn phát hiện và phẫu thuật sớm, đến nay sau 2 năm, bệnh chưa tái phát.
Hai người bệnh, một người phát hiện khi khối u đã lớn, một người tìm ra bệnh từ lúc chưa có triệu chứng. Khác biệt giữa hai câu chuyện ấy nằm ở thời điểm phát hiện bệnh.
Những yếu tố đang âm thầm tấn công lá phổi
Theo thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Duy Anh, nguyên bác sĩ Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai, ung thư phổi đang là một trong những thách thức lớn của ngành ung thư tại Việt Nam.
Ước tính GLOBOCAN 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), công bố tháng 7/2026, ghi nhận sự thay đổi đáng chú ý trong cơ cấu ung thư ở nam giới Việt Nam. Ung thư phổi đã vươn lên vị trí đầu tiên với khoảng 16.100 ca mắc mới mỗi năm.
Trong khi đó, ung thư gan, từng đứng đầu về ca mắc theo số liệu năm 2022, nay đã xuống vị trí thứ ba, sau ung thư phổi và đại trực tràng.
Theo bác sĩ Duy Anh, thuốc lá vẫn là yếu tố nguy cơ hàng đầu, liên quan đến khoảng 80-85% số ca ung thư phổi. Người hút thuốc có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 15-30 lần so với người không hút.
Không chỉ người trực tiếp hút thuốc chịu ảnh hưởng, những người thường xuyên hít phải khói thuốc cũng đối mặt với nguy cơ cao hơn khoảng 20-30%. Trong gia đình, vợ và con của người hút thuốc thường là những người phải chịu tác động từ tình trạng hút thuốc thụ động.
Đáng chú ý, nguy cơ không chỉ đến từ thuốc lá điếu. Theo chuyên gia, thuốc lào cũng chứa các chất gây ung thư, trong khi thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng chưa có đủ bằng chứng chứng minh an toàn khi sử dụng lâu dài. Những sản phẩm này còn có nguy cơ khiến người trẻ lệ thuộc nicotine.
Bên cạnh đó, nhiều yếu tố môi trường và nghề nghiệp cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Các tác nhân đáng chú ý gồm ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5; amiăng, silic, khói hàn, khí thải diesel và kim loại nặng như crôm, niken, asen. Người làm việc trong ngành xây dựng, khai khoáng, cơ khí, vận tải có thể thường xuyên tiếp xúc với các tác nhân này nếu không được trang bị bảo hộ đầy đủ.
Ngoài ra, khói từ việc đốt củi, than tổ ong trong không gian kín, khí radon phát sinh từ đất đá, tiền sử gia đình mắc ung thư phổi và các bệnh phổi mạn tính như COPD, xơ phổi, lao phổi cũ cũng là những yếu tố cần lưu ý.
"Điểm cần nhấn mạnh là các yếu tố nguy cơ này có thể cộng hưởng với nhau. Một người vừa hút thuốc, vừa làm việc trong môi trường có nhiều bụi độc hại có thể đối mặt với nguy cơ cao hơn đáng kể so với khi chỉ tiếp xúc với từng yếu tố riêng lẻ", bác sĩ Duy Anh phân tích.
Theo chuyên gia này, thực tế lâm sàng cũng ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp ung thư phổi ở người chưa từng hút thuốc. Điều này cho thấy không thể chỉ dựa vào tiền sử hút thuốc để đánh giá nguy cơ mắc bệnh.
Tác nhân gây ung thư nhóm 1 cần lưu ý
Trong các yếu tố môi trường, ô nhiễm không khí và bụi mịn PM2.5 đang là vấn đề đáng quan tâm.
Năm 2013, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã xếp ô nhiễm không khí ngoài trời và bụi mịn vào nhóm 1 - nhóm các tác nhân được xác định chắc chắn gây ung thư ở người. Đây cũng là nhóm có thuốc lá và amiăng.
Theo bác sĩ Duy Anh, PM2.5 là những hạt bụi có kích thước rất nhỏ, nhỏ hơn khoảng 1/30 đường kính sợi tóc. Nhờ kích thước này, chúng có thể đi sâu vào đường hô hấp, tới tận phế nang của phổi.
Các hạt bụi có thể mang theo kim loại nặng và hợp chất hữu cơ độc hại, gây viêm mạn tính, tổn thương ADN của tế bào phổi. Một số nghiên cứu gần đây còn cho thấy bụi mịn có khả năng thúc đẩy những tế bào vốn đã mang đột biến gene, chẳng hạn EGFR, phát triển thành ung thư.
Đây là một trong những cơ chế được nghiên cứu nhằm lý giải xu hướng ung thư phổi gia tăng ở nhóm người không hút thuốc, đặc biệt tại các nước châu Á.
Về mức độ ảnh hưởng, một số nghiên cứu lớn ghi nhận cứ mỗi khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 µg/m³, nguy cơ ung thư phổi có thể tăng khoảng 8-10%.
Tại Hà Nội, nồng độ PM2.5 trung bình năm trong nhiều thời điểm được ghi nhận cao gấp 5-8 lần ngưỡng khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ở mức 5 µg/m³.
Bác sĩ Duy Anh cho rằng mức tăng nguy cơ do bụi mịn ở từng cá nhân thấp hơn nhiều so với tác động của thuốc lá. Tuy nhiên, khi hàng triệu người cùng hít thở không khí ô nhiễm mỗi ngày trong nhiều năm, tổng gánh nặng bệnh tật trên quy mô dân số sẽ rất lớn.
Đối với môi trường lao động, nguy cơ có thể trực tiếp và đáng kể hơn. Phơi nhiễm amiăng trong thời gian dài làm tăng nguy cơ ung thư phổi nhiều lần. Nếu đồng thời hút thuốc, nguy cơ có thể tăng lên hàng chục lần.
Những nhóm cần đặc biệt chú ý gồm thợ hàn, thợ mỏ, công nhân xây dựng, lái xe đường dài và người thường xuyên phun hóa chất trong quá trình lao động.
Trước thực trạng này, chuyên gia nhấn mạnh kiểm soát ô nhiễm không khí cần có những giải pháp ở cấp độ chính sách, song mỗi người cũng có thể chủ động giảm phơi nhiễm. Khi chất lượng không khí ở mức xấu, người dân nên hạn chế hoạt động ngoài trời, tránh ra đường vào giờ cao điểm và sử dụng khẩu trang đạt chuẩn N95 hoặc KN95 khi cần thiết.
Việc sử dụng máy lọc không khí trong nhà, đồng thời tuân thủ đầy đủ quy định về bảo hộ lao động cũng góp phần giảm tiếp xúc với các tác nhân gây hại cho phổi.
