Trong hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới, vượt ngục là tội danh nghiêm trọng. Tù nhân vi phạm điều này thường phải đối mặt với mức án bổ sung nặng nề. Tuy nhiên tại Đức có một thực tế pháp lý khiến không ít người ngạc nhiên, việc tù nhân tự mình tìm cách thoát khỏi nhà tù không bị coi là hành vi phạm tội bổ sung.
Điều này có nghĩa là nếu một tù nhân vượt ngục thành công, họ sẽ không bị tăng án giam giữ khi bị bắt lại. Quy định này không phải là một lỗ hổng pháp lý vô tình, mà là kết quả của cả một quá trình phát triển lịch sử lâu dài và triết lý nhân quyền sâu sắc trong hệ thống tư pháp Đức.
Đạo luật từ thế kỷ 19
Để hiểu tại sao nước Đức lại có góc nhìn khác biệt về hành vi vượt ngục, cần quay ngược thời gian trở về cuối thế kỷ 19, giai đoạn Đế chế Đức (Deutsches Kaiserreich) được thành lập.
Vào năm 1871, Bộ luật Hình sự của Đế quốc Đức (Strafgesetzbuch - StGB) chính thức được ban hành dưới thời Thủ tướng Otto von Bismarck. Trong quá trình soạn thảo bộ luật này, các nhà lập pháp Đức đã thảo luận gay gắt về bản chất tự nhiên của con người. Họ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi trào lưu triết học Khai sáng và các quan điểm pháp lý của thế kỷ 18 và 19, vốn coi tự do là quyền cơ bản và là bản năng gốc của con người.
Đến năm 1880, Tòa án Tối cao Đế chế Đức đã đưa ra phán quyết lịch sử công nhận rằng việc khao khát tự do là bản năng tự nhiên không thể bị khước từ. Bất kỳ ai bị tước đoạt tự do cũng sẽ tìm cách cứu lấy chính mình.
Việc một người cố gắng thoát khỏi sự giam giữ chỉ đơn giản là hành động theo bản năng sinh tồn và khao khát tự do cơ bản đó. Do đó, pháp luật không thể trừng phạt một người chỉ vì họ hành động theo bản tính tự nhiên.
Nguyên tắc này tiếp tục được duy trì qua các thời kỳ lịch sử phức tạp của Đức, từ Cộng hòa Weimar, trải qua giai đoạn đen tối của Đệ tam Đế chế, cho đến khi Cộng hòa Liên bang Đức thành lập sau Thế chiến II. Tinh thần này được tái khẳng định và củng cố mạnh mẽ hơn nữa trong Luật Cơ bản (Grundgesetz) năm 1949 - Hiến pháp hiện đại của nước Đức.
Vì sao tù nhân Đức vượt ngục không nhận thêm án?
Cần phải làm rõ rằng việc không bị phạt thêm án không đồng nghĩa với việc tù nhân trốn thoát được miễn trách nhiệm. Khi bị cảnh sát bắt giữ lại, tù nhân sẽ phải đối mặt với những hậu quả thực tế nghiêm trọng.
Nếu tù nhân làm hỏng tài sản của nhà tù như cưa song sắt, đập tường hay cắt rào chắn, họ sẽ bị truy tố tội “Làm hại tài sản công”. Nếu họ tấn công hoặc đe dọa bảo vệ, họ sẽ bị truy tố tội “Hành hung” hoặc “Bắt giữ người trái phép”. Nếu họ ăn mặc quần áo nhà tù ra ngoài và lấy trộm đồ của người khác để cải trang, họ phạm tội “Trộm cắp”.
Đồng thời, tù nhân phải tiếp tục chấp hành phần còn lại của bản án ban đầu. Thời gian họ lẩn trốn bên ngoài hoàn toàn không được tính vào thời gian thụ án. Tuy nhiên, triết lý tư pháp của Đức phân biệt rất rõ các hành vi xâm phạm đến pháp luật nên tù nhân vẫn không bị thêm án tội “Vượt ngục”.
Khao khát tự do là quyền con người
Lý do quan trọng nhất xuất phát từ triết lý nhân văn của luật pháp Đức: Khát vọng tự do (Freiheitsdrang) là bản năng cố hữu của con người. Pháp luật được tạo ra để điều chỉnh các hành vi xã hội, nhưng không nên trừng phạt các bản năng tự nhiên không thể loại bỏ.
Theo quan điểm của các nhà tư pháp Đức, khi một phạm nhân cố gắng trốn thoát, họ đang phản ứng lại tình trạng bị hạn chế tự do. Yêu cầu một người tự nguyện ngồi yên trong giam giữ là đi ngược lại tâm lý tự nhiên của họ.
Hệ thống pháp luật không thể ép buộc một cá nhân phải chấp nhận việc mất tự do một cách trọn vẹn mà không có phản ứng chống lại. Trừ khi việc chống lại đó gây tổn hại cho người khác, bản thân hành động “muốn tự do” không bị coi là một tội ác.
Giữ phạm nhân là trách nhiệm của nhà tù
Một điểm khác biệt quan trọng trong tư duy pháp lý của Đức so với nhiều quốc gia khác nằm ở việc phân định trách nhiệm. Nước Đức quan niệm rằng trách nhiệm giam giữ và ngăn chặn tù nhân trốn thoát thuộc hoàn toàn về phía nhà nước và lực lượng quản chế nhà tù.
Nhà tù được trang bị cơ sở vật chất, hệ thống an ninh và đội ngũ bảo vệ để đảm bảo phạm nhân chấp hành án. Nếu một tù nhân tìm được cách trốn ra ngoài, điều đó phản ánh sự sai sót hoặc kẽ hở trong hệ thống quản lý của nhà nước, chứ không phải là lỗi hình sự mới do tù nhân tạo ra. Tù nhân không có nghĩa vụ pháp lý phải “giúp” nhà nước giam giữ chính mình.
Định hướng tái hòa nhập
Hệ thống tư pháp hình sự Đức đặt trọng tâm vào việc giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng (Resozialisierung) cho tù nhân, thay vì chỉ đơn thuần là trừng phạt hay trả thù. Chính phủ Đức tin rằng việc duy trì một hệ thống quá hà khắc với những mức án chồng chất chỉ làm tăng sự bất mãn và tính hung hãn của phạm nhân.
Nếu một tù nhân trốn trại bị cộng thêm hàng chục năm tù, họ sẽ rơi vào trạng thái tuyệt vọng, không còn hy vọng trở lại xã hội. Việc giữ mức án ban đầu giúp tù nhân vẫn giữ được mục tiêu tái hòa nhập sau khi chấp hành xong bản án, thay vì biến họ thành những kẻ bất mãn vĩnh viễn với hệ thống.
Quy định không trừng phạt hành vi vượt ngục đơn thuần của Đức là minh chứng điển hình cho triết lý tư pháp coi trọng quyền con người và bản tính tự nhiên. Nó phản ánh sự cân bằng tinh tế giữa việc duy trì kỷ cương pháp luật và việc thừa nhận những giới hạn thuộc về bản chất con người.
Mặc dù tạo ra sự tò mò cho truyền thông quốc tế, quy định này đã tồn tại hơn một thế kỷ và tiếp tục là một phần quan trọng định hình nên giá trị nhân văn của hệ thống pháp luật Đức.
